راه رفتن بعد از تعویض مفصل زانو معمولاً خیلی زودتر از چیزی که بسیاری از بیماران تصور میکنند شروع میشود. در یک جراحی بدون عارضه، بیمار اغلب از همان روز عمل یا مدت کوتاهی پس از آن، با کمک فیزیوتراپیست و یک وسیله کمکی مانند واکر یا عصای زیر بغل شروع به ایستادن و برداشتن چند قدم میکند.
اما هدف بازتوانی فقط «راه افتادن» نیست. بیمار باید بهتدریج بتواند وزن را به شکل مناسب روی پای عملشده منتقل کند، زانو را هنگام قدم برداشتن به اندازه کافی صاف کند، بدون لنگیدن راه برود و در نهایت وسیله کمکی را کنار بگذارد. زمان رسیدن به هر مرحله در افراد مختلف یکسان نیست و به قدرت عضلات، درد و ورم، وضعیت زانو قبل از عمل و روند توانبخشی بستگی دارد.
چه زمانی بعد از تعویض مفصل زانو میتوان راه رفت؟
در بیشتر بیمارانی که تعویض کامل مفصل زانو بدون عارضه داشتهاند، راه رفتن از همان روز جراحی یا در ساعات اولیه پس از عمل، زمانی که وضعیت عمومی بیمار اجازه دهد، با کمک کادر درمان شروع میشود.
در اولین دفعات، بیمار نباید بهتنهایی از تخت بلند شود. معمولاً فیزیوتراپیست یا پرستار کمک میکند تا بیمار:
- ابتدا روی لبه تخت بنشیند
- با کمک واکر یا وسیله کمکی بایستد
- وزن را بهتدریج روی اندامها منتقل کند
- چند قدم کوتاه و کنترلشده بردارد.
پزشکان نیز توصیه میکنند بیماران پس از تعویض مفصل زانو با کمک پرستار و فیزیوتراپیست خیلی زود پس از جراحی شروع به راه رفتن کنند و در مراحل ابتدایی از واکر، عصای زیر بغل یا سایر وسایل کمکی استفاده شود.
البته زمان اولین راه رفتن ممکن است در بیمارانی که افت فشار خون، سرگیجه، درد کنترلنشده، ضعف قابلتوجه یا بیماریهای همراه دارند کمی متفاوت باشد.
چرا راه رفتن زودهنگام بعد از تعویض مفصل مهم است؟
هدف از راه رفتن زودهنگام این نیست که بیمار از همان روز اول مسافت زیادی طی کند. هدف اصلی، بازگرداندن ایمن حرکت به بدن و جلوگیری از بیتحرکی طولانی است.
راه رفتن زودهنگام میتواند به چند مورد کمک کند:
- افزایش Mobility: بیمار زودتر توانایی جابهجایی بین تخت، صندلی و سرویس بهداشتی را به دست میآورد.
- بهبود گردش خون پاها: فعالیت عضلات ساق و حرکت اندام به جریان خون کمک میکند.
- کاهش خطر لخته خون: حرکت منظم یکی از بخشهای پیشگیری از ترومبوز ورید عمقی بعد از جراحی است و در کنار داروهای ضدانعقاد و سایر اقدامات تجویزشده استفاده میشود.
- افزایش استقلال بیمار: هرچه ایستادن و راه رفتن ایمنتر شود، وابستگی بیمار به دیگران برای فعالیتهای روزمره کمتر میشود.
- بازآموزی الگوی راه رفتن: بیمار از همان مراحل ابتدایی تمرین میکند وزن را بهدرستی روی پای عملشده منتقل کند.
راه رفتن زودهنگام باید کنترلشده و تدریجی باشد؛ راه رفتن بیشتر از توان بیمار الزاماً باعث بهبود سریعتر نمیشود.
روزهای اول چگونه باید بعد از تعویض مفصل راه رفت؟
در روزهای ابتدایی، هدف بیشتر از مسافت طیشده، ایمنی و کیفیت قدم برداشتن است. بیمار باید با وسیله کمکی مناسب حرکت کند و از تلاش برای راه رفتن بدون کمک قبل از آماده شدن خودداری کند.
اولین راه رفتن در بیمارستان
اولین راه رفتن معمولاً کوتاه است. ممکن است در ابتدا فقط شامل چند قدم کنار تخت، حرکت تا صندلی یا سرویس بهداشتی باشد.
در این مرحله معمولاً الگویی مشابه این آموزش داده میشود:
- وسیله کمکی کمی جلو قرار میگیرد.
- پای عملشده به سمت جلو حرکت میکند.
- سپس پای سالم جلو آورده میشود.
- بیمار تا حد امکان بدن را صاف نگه میدارد و به واکر آویزان نمیشود.
در ساعات یا روز اول ممکن است قدمها کوتاه و آهسته باشند. این موضوع طبیعی است؛ زیرا درد، ورم، اثر داروهای بیهوشی یا بیحسی و کاهش عملکرد عضله چهارسر میتوانند کنترل پا را موقتاً کاهش دهند.
میزان تحمل وزن روی پای عملشده
در بسیاری از تعویضهای اولیه و بدون عارضه مفصل زانو، بیمار اجازه دارد به اندازه قابل تحمل روی پای عملشده وزن بگذارد و راه رفتن را با وسیله کمکی شروع کند. اما این یک قانون بدون استثنا نیست. اگر جراح به دلایلی محدودیت خاصی برای تحمل وزن تعیین کرده باشد، همان دستور بر توصیههای عمومی اولویت دارد.
بنابراین بیمار نباید شخصاً تصمیم بگیرد که:
- اصلاً روی پای عملشده وزن نگذارد
- یا برعکس، زودتر از اجازه تیم درمان بدون وسیله کمکی تمام وزن خود را روی آن منتقل کند.
کم کردن بیش از حد تحمل وزن نیز میتواند باعث باقی ماندن الگوی راه رفتن نامتقارن و وابستگی بیشتر به پای سالم شود.
نقش فیزیوتراپیست
فیزیوتراپیست مشخص میکند بیمار با واکر، دو عصا، یک عصا یا بدون وسیله کمکی ایمنتر راه میرود. در جلسات اولیه مواردی مانند اینها ارزیابی میشوند:
- تعادل هنگام ایستادن
- توان عضله چهارسر برای کنترل زانو
- میزان تحمل وزن روی پای عملشده
- نحوه انتقال وزن بین دو پا
- صاف شدن زانو هنگام ایستادن
- نحوه قدم برداشتن
- توانایی بالا و پایین رفتن از پله در صورت نیاز.
هدف این نیست که وسیله کمکی هرچه سریعتر کنار گذاشته شود؛ هدف این است که بیمار با کمترین کمک لازم و بدون ایجاد لنگش نامناسب راه برود.
بعد از تعویض مفصل زانو چقدر باید راه برویم؟
برای همه بیماران یک مسافت ثابت مانند «روزانه ۵۰۰ متر» یا «روزانه یک کیلومتر» وجود ندارد. مقدار مناسب پیادهروی باید با توجه به مرحله بهبودی، شرایط جسمانی قبل از عمل، قدرت عضلات و واکنش زانو به فعالیت تنظیم شود.
در روزهای نخست، معمولاً چند نوبت کوتاه راه رفتن در طول روز بهتر از یک پیادهروی طولانی و خستهکننده است. طبق توصیه پزشکان، بیمار پس از تعویض مفصل زانو فعال بماند و مقدار راه رفتن را بهتدریج و روزبهروز افزایش دهد؛ در عین حال تا زمانی که زانو دردناک است، وسیله کمکی طبق توصیه فیزیوتراپیست ادامه پیدا کند.
چرا پیادهرویهای کوتاه و مکرر بهترند؟
در هفتههای ابتدایی، زانو هنوز در حال ترمیم است و مستعد ورم است. یک پیادهروی طولانی ممکن است در لحظه قابل تحمل باشد، اما چند ساعت بعد باعث افزایش قابلتوجه درد و تورم شود.
تقسیم فعالیت به چند نوبت کوتاه کمک میکند:
- الگوی صحیح راه رفتن حفظ شود
- بیمار به دلیل خستگی شروع به لنگیدن نکند
- فشار فعالیت قابل کنترلتر باشد
- بین نوبتها برای استراحت، بالا گذاشتن پا و کنترل ورم زمان وجود داشته باشد.
بنابراین کیفیت قدمها مهمتر از ثبت یک رکورد در تعداد قدم یا مسافت است.
چگونه مسافت را افزایش دهیم؟
مسافت را زمانی افزایش دهید که مقدار فعلی راه رفتن را با کنترل خوب، بدون لنگش واضح و بدون افزایش غیرعادی علائم انجام میدهید. برای مثال ابتدا میتوان مسیرهای کوتاه داخل خانه را چند بار در روز طی کرد و بعد بهتدریج:
داخل خانه → مسیر کوتاه بیرون از خانه → پیادهرویهای طولانیتر
پیش رفت.
اگر پس از افزایش فعالیت:
- ورم زانو بهوضوح بیشتر شد
- درد نسبت به روزهای قبل افزایش پیدا کرد
- راه رفتن شما به لنگیدن تبدیل شد
- یا برای ادامه مسیر مجبور شدید وزن را از روی پای عملشده بردارید
احتمالاً مقدار فعالیت برای آن مرحله زیاد بوده و بهتر است شدت یا مسافت موقتاً کاهش پیدا کند.
آیا زیاد راه رفتن بعد از تعویض مفصل زانو ضرر دارد؟
بله؛ در هفتههای ابتدایی، راه رفتن بیش از ظرفیت فعلی بیمار میتواند باعث افزایش درد، ورم و اختلال در کیفیت راه رفتن شود. تعویض مفصل زانو به این معنی نیست که بیمار باید استراحت مطلق داشته باشد، اما افزایش فعالیت نیز باید تدریجی باشد.
یکی از نشانههای مهم زیادهروی این است که بیمار ابتدا نسبتاً خوب راه میرود، اما با ادامه مسیر:
- قدمها کوتاهتر میشوند
- لنگش افزایش پیدا میکند
- زانو بیشتر خم نگه داشته میشود
- وزن به پای سالم منتقل میشود
- یا درد و ورم بعد از فعالیت به شکل قابلتوجهی بالا میرود.
در چنین شرایطی ادامه دادن مسیر برای رسیدن به یک تعداد قدم مشخص مزیت خاصی ندارد. اصل مناسب در مراحل اولیه این است:
راه رفتن منظم + افزایش تدریجی فعالیت + حفظ الگوی صحیح قدم برداشتن
نه راه رفتن تا مرز خستگی و درد شدید.
تا چه زمانی به واکر نیاز داریم؟
مدت استفاده از واکر برای همه بیماران یکسان نیست. بعضی بیماران فقط در مراحل اولیه به واکر نیاز دارند و خیلی زود میتوانند به عصای زیر بغل یا عصا منتقل شوند؛ بعضی دیگر به دلیل ضعف عضلات، مشکلات تعادل یا وضعیت جسمانی قبلی مدت بیشتری از آن استفاده میکنند.
بهجای تعیین یک روز مشخص، چند معیار اهمیت بیشتری دارند. بیمار باید بتواند:
- با واکر بدون عدم تعادل حرکت کند.
- وزن را به اندازه مناسب روی پای عملشده منتقل کند.
- زانو را هنگام تحمل وزن کنترل کند.
- بدون خالی کردن زانو قدم بردارد.
- و هنگام حرکت وابستگی شدید به دستها نداشته باشد.
اگر بیمار هنوز برای جلوگیری از افتادن مجبور است بخش زیادی از وزن بدن را روی واکر قرار دهد، کنار گذاشتن آن زود است. استفاده چند روز یا چند هفته بیشتر از وسیله کمکی بسیار بهتر از کنار گذاشتن زودهنگام آن و ایجاد لنگش یا زمین خوردن است.
چه زمانی میتوان از واکر به عصا تغییر داد؟
تغییر از واکر به عصا زمانی مناسب است که بیمار دیگر برای حفظ تعادل یا تحمل بخش قابلتوجهی از وزن بدن به هر دو دست نیاز نداشته باشد. نشانههای آمادگی شامل موارد زیر است:
- تعادل مناسب هنگام ایستادن و قدم برداشتن
- کنترل کافی عضله چهارسر
- عدم خالی کردن زانو
- توانایی تحمل مناسب وزن روی پای عملشده
- درد قابل کنترل
- و توانایی راه رفتن بدون لنگش شدید.
این انتقال بهتر است ابتدا تحت نظر فیزیوتراپیست انجام شود. بعضی بیماران از واکر مستقیماً به عصا میرسند و در برخی دیگر مرحله استفاده از دو عصای زیر بغل و سپس یک عصا مناسبتر است.
عصا را در کدام دست بگیریم؟
اگر فقط از یک عصا یا یک عصای زیر بغل استفاده میکنید، معمولاً باید آن را در دست مخالف پای عملشده نگه دارید. برای مثال:
تعویض مفصل زانوی راست → عصا در دست چپ
هنگام قدم برداشتن، عصا همراه با پای عملشده جلو میرود و سپس پای سالم حرکت میکند. این روش به کاهش بخشی از بار وارد بر پای عملشده و حفظ تعادل کمک میکند.
چه زمانی میتوان بدون عصا راه رفت؟
زمان کنار گذاشتن عصا را بهتر است براساس کیفیت راه رفتن تعیین کرد، نه فقط تعداد هفتههایی که از جراحی گذشته است. بیمار زمانی به راه رفتن بدون عصا نزدیک شده که بتواند:
- بدون لنگیدن واضح راه برود.
- وزن را تقریباً متقارن بین دو پا منتقل کند.
- زانوی عملشده هنگام ایستادن خالی نکند.
- تعادل مناسبی داشته باشد.
- زانو را هنگام مرحله ایستادن قدم به اندازه کافی صاف کند.
- و بدون افزایش قابلتوجه درد، مسافتهای معمول داخل خانه را طی کند.
دکتر کوکبی به بیماران خود توضیه میکند، میتوانند حدود ۶ هفته پس از تعویض مفصل در صورت آمادگی، راه رفتن بدون وسیله کمکی را امتحان کنند؛ اما این زمان برای همه بیماران یکسان نیست. در عمل بعضی بیماران زودتر و برخی دیرتر آماده میشوند. وضعیت بیمار پیش از جراحی، سن، قدرت عضلات، تعادل، درد و ورم همگی روی این زمان اثر دارند.
یک اشتباه رایج این است که بیمار بتواند بدون عصا حرکت کند اما با لنگش واضح راه برود و تصور کند این نشانه پیشرفت است. در چنین شرایطی ادامه استفاده موقت از عصا منطقیتر است. راه رفتن طبیعی با یک عصا معمولاً بهتر از راه رفتن لنگان بدون عصاست.
نحوه صحیح راه رفتن بعد از تعویض مفصل زانو چگونه است؟
هدف نهایی توانبخشی، فقط کنار گذاشتن واکر یا عصا نیست؛ بیمار باید به یک الگوی راه رفتن طبیعی و متقارن نزدیک شود.
در ابتدای بهبودی ممکن است قدمها کوتاه و محتاطانه باشند، اما بهتدریج باید روی تماس مناسب پا با زمین، صاف شدن زانو و انتقال صحیح وزن تمرکز شود.
تماس پاشنه با زمین
در راه رفتن طبیعی، معمولاً پاشنه ابتدا با زمین تماس پیدا میکند و سپس وزن به سمت جلو روی کف پا منتقل میشود.
پس از جراحی بعضی بیماران به دلیل درد یا ترس، پا را تقریباً صاف و یکجا روی زمین قرار میدهند یا فقط روی پنجه قدم میگذارند. ادامه این الگو میتواند راه رفتن را غیرطبیعی کند. تمرین Heel Strike به بیمار کمک میکند قدمی روانتر و نزدیکتر به الگوی طبیعی داشته باشد.
صاف کردن مناسب زانو
یکی از بخشهای مهم راه رفتن بعد از تعویض مفصل، توانایی صاف کردن مناسب زانو هنگام قرار گرفتن وزن روی پا است. اگر بیمار هنگام ایستادن و راه رفتن زانو را دائماً کمی خم نگه دارد:
- طول قدم کاهش پیدا میکند.
- راه رفتن انرژی بیشتری مصرف میکند.
- لنگش باقی میماند.
- و فشار بیشتری به عضله چهارسر وارد میشود.
به همین دلیل بازیابی Extension زانو فقط برای عدد دامنه حرکتی اهمیت ندارد؛ مستقیماً روی کیفیت راه رفتن تأثیر دارد.
طول مناسب قدم
در ابتدا معمولاً قدم پای عملشده و سالم برابر نیست. بسیاری از بیماران به دلیل ترس از تحمل وزن روی زانوی جدید، خیلی سریع پای سالم را جلو میآورند. هدف این است که با پیشرفت توانبخشی:
- زمان تحمل وزن روی دو پا متعادلتر شود.
- طول قدمها به هم نزدیک شود.
- و بیمار بدون عجله و با ریتم منظم حرکت کند.
قدمهای بسیار بلند نیز در مراحل اولیه لازم نیست. اولویت با قدمهای طبیعی، کنترلشده و متقارن است.
پرهیز از چرخش ناگهانی روی زانو
هنگام تغییر جهت، بهتر است بیمار روی پای ثابتشده ناگهان نچرخد. به جای Pivot کردن روی زانوی عملشده:
چند قدم کوچک بردارید و کل بدن را همراه پاها تغییر جهت دهید.
این روش بهخصوص در هفتههای ابتدایی ایمنتر است و خطر از دست دادن تعادل را نیز کاهش میدهد.
چرا بعد از تعویض مفصل زانو لنگ میزنیم؟
لنگیدن در مراحل اولیه بعد از تعویض مفصل زانو غیرمعمول نیست. اما ادامه آن برای مدت طولانی نباید صرفاً بهعنوان یک نتیجه اجتنابناپذیر جراحی پذیرفته شود. در بسیاری از بیماران چند عامل بهطور همزمان باعث لنگش میشوند.
ضعف عضله چهارسر
عضله چهارسر ران یکی از مهمترین عضلات برای کنترل زانو هنگام ایستادن و راه رفتن است. بعد از جراحی، عملکرد این عضله به دلیل:
- درد
- ورم داخل مفصل
- کاهش فعالیت قبل و بعد از جراحی
- و مهار عصبی عضله
میتواند بهطور قابلتوجهی کاهش پیدا کند. وقتی چهارسر هنوز قدرت کافی ندارد، بیمار ممکن است اعتماد لازم برای انتقال وزن روی پای عملشده را نداشته باشد و سریع وزن را روی پای سالم منتقل کند. نتیجه، کوتاه شدن مرحله تحمل وزن و ایجاد لنگش است. به همین دلیل تقویت چهارسر بخش مهمی از بازتوانی راه رفتن محسوب میشود.
درد و ورم
اگر هر بار که بیمار روی پای عملشده وزن میگذارد درد قابلتوجهی ایجاد شود، بدن بهطور ناخودآگاه تلاش میکند مدت تحمل وزن روی آن پا را کوتاه کند. این الگو باعث ایجاد Antalgic Gait یا راه رفتن ضد درد میشود.
ورم زیاد نیز میتواند:
- خم و صاف شدن زانو را محدود کند.
- فعالیت عضله چهارسر را کاهش دهد.
- و احساس سنگینی و سفتی زانو ایجاد کند.
کنترل درد و ورم بنابراین فقط برای راحتی بیمار نیست؛ میتواند به بازگشت الگوی صحیح راه رفتن نیز کمک کند.
محدودیت صاف شدن زانو
یکی از علل مهم باقی ماندن لنگش، ناتوانی در صاف کردن کامل یا تقریباً کامل زانو است. اگر بیمار هنگام قرار دادن پا روی زمین زانو را دائماً خم نگه دارد، بدن برای حرکت به جلو مجبور به جبران میشود. ممکن است:
- تنه به یک سمت متمایل شود.
- لگن حرکت بیشتری داشته باشد.
- قدم پای مقابل کوتاه شود.
- یا بیمار بیشتر به عصا تکیه کند.
به همین دلیل دکتر هومن کوکبی در ارزیابی بیمار فقط میزان خم شدن زانو را بررسی نمیکند؛ Extension یا میزان صاف شدن زانو نیز برای بازگشت راه رفتن طبیعی اهمیت زیادی دارد.
عادت راه رفتن قبل از عمل
بعضی بیماران ماهها یا سالها قبل از جراحی با درد شدید آرتروز راه رفتهاند. در این مدت بدن به یک الگوی جبرانی عادت کرده است؛ برای مثال بیمار:
- وزن کمتری روی زانوی دردناک میگذاشته؛
- قدمهای کوتاه برمیداشته؛
- تنه را به یک سمت متمایل میکرده؛
- یا زانو را هنگام راه رفتن کاملاً صاف نمیکرده است.
تعویض مفصل منبع اصلی درد و تخریب مفصل را اصلاح میکند، اما عادت حرکتی قدیمی بلافاصله از بین نمیرود.
گاهی بیمار از نظر درد بسیار بهتر شده، اما همچنان همان الگوی راه رفتن قبل از عمل را ادامه میدهد. در این شرایط Gait Training یا بازآموزی راه رفتن در کنار تقویت عضلات و افزایش دامنه حرکت میتواند به اصلاح تدریجی الگوی حرکتی کمک کند.
چرا صاف شدن کامل زانو برای راه رفتن طبیعی مهم است؟
توانایی صاف کردن زانو یا Knee Extension یکی از عوامل اصلی برای بازگشت به راه رفتن طبیعی بعد از تعویض مفصل زانو است. هنگام تحمل وزن در بخشی از چرخه راه رفتن، زانو باید بتواند به وضعیت تقریباً صاف برسد تا بدن با کمترین جبران و مصرف انرژی روی پا حرکت کند.
اگر زانو هنگام راه رفتن دائماً کمی خم باقی بماند، بیمار ممکن است:
- قدمهای کوتاهتری بردارد؛
- روی پای عملشده زمان کمتری بایستد؛
- تنه یا لگن را برای جبران حرکت دهد؛
- زودتر هنگام راه رفتن خسته شود؛
- و همچنان با وجود کاهش درد، لنگش داشته باشد.
محدودیت Extension همچنین عضله چهارسر را وادار میکند هنگام ایستادن و راه رفتن بیشتر فعالیت کند. مطالعات توانبخشی بعد از Total Knee Arthroplasty نیز محدودیت صاف شدن زانو را با اختلال الگوی راه رفتن و افزایش بار عملکردی عضله چهارسر مرتبط دانستهاند.
به همین دلیل، در فیزیوتراپی فقط روی «چقدر زانو خم میشود» تمرکز نمیشود؛ رسیدن به Extension مناسب نیز اهمیت زیادی دارد. اگر زانو با گذشت زمان همچنان بهطور واضح صاف نمیشود، این موضوع نباید صرفاً به ورم بعد از جراحی نسبت داده شود. اطلاعات تکمیلی درباره علتها و درمان این وضعیت را میتوانید در صفحه خشکی زانو بعد از تعویض مفصل مطالعه کنید.
آیا درد هنگام راه رفتن بعد از تعویض مفصل طبیعی است؟
مقداری درد بعد از تعویض مفصل زانو هنگام راه رفتن در روزها و هفتههای ابتدایی بعد از تعویض مفصل زانو طبیعی است. بافتهای اطراف مفصل هنوز در حال ترمیم هستند، زانو متورم است و عضلات نیز هنوز قدرت قبل را به دست نیاوردهاند.
آنچه اهمیت دارد، روند درد است.
درد قابل انتظار معمولاً:
- با افزایش فعالیت بیشتر میشود؛
- با استراحت و کنترل ورم کاهش پیدا میکند؛
- بهتدریج در هفتههای بعد کمتر میشود؛
- و اجازه میدهد میزان راه رفتن بیمار بهمرور افزایش پیدا کند.
در مقابل، درد بسیار شدید، درد جدیدی که پس از یک دوره بهبود ایجاد شده، افزایش مداوم درد یا دردی که همراه تب، قرمزی، ترشح زخم یا تورم غیرعادی باشد نیازمند ارزیابی است. هدف این نیست که بیمار برای راه رفتن صفر درد داشته باشد؛ اما درد نباید آنقدر شدید باشد که باعث لنگش شدید، ناتوانی در تحمل وزن یا پسرفت واضح در عملکرد شود.
چرا زانو بعد از پیادهروی ورم میکند؟
مقداری افزایش ورم پس از فعالیت در مراحل اولیه بهبودی بسیار شایع است. جراحی تعویض مفصل باعث التهاب و تجمع مایع در بافتهای اطراف زانو میشود و این تورم ممکن است با ایستادن یا راه رفتن طولانیتر بیشتر دیده شود.
اگر بیمار در یک روز بیش از ظرفیت فعلی خود راه برود، ممکن است عصر همان روز متوجه شود:
- زانو حجیمتر شده است؛
- خم کردن آن سختتر شده؛
- احساس فشار یا سفتی بیشتری دارد؛
- و درد آن نسبت به صبح بیشتر است.
این واکنش معمولاً نشانه آن است که حجم فعالیت باید تدریجیتر افزایش پیدا کند. طبق نظرات جراحان، درد، کبودی و ورم بعد از تعویض مفصل طبیعی هستند و معمولاً طی هفتههای نخست کاهش پیدا میکنند؛ هرچند درجاتی از ورم ممکن است برای مدت طولانیتری باقی بماند. بالا قرار دادن پا، فعالیت متناسب و استفاده صحیح از سرما از روشهای رایج کنترل آن هستند.
اما ورمی که ناگهان زیاد شود، روند افزایشی داشته باشد یا همراه با قرمزی، گرمی شدید، تب، ترشح زخم یا درد و تورم غیرعادی ساق باشد، نیازمند بررسی است.
چه زمانی میتوان در بیرون از خانه پیادهروی کرد؟
زمان مشخصی برای همه بیماران وجود ندارد. زمانی میتوان پیادهروی کوتاه بیرون از خانه را شروع کرد که بیمار بتواند:
- با وسیله کمکی مناسب ایمن راه برود؛
- تعادل قابل قبول داشته باشد؛
- روی سطح صاف بدون خالی کردن زانو حرکت کند؛
- مسافتهای داخل خانه را بدون خستگی یا افزایش شدید درد طی کند؛
- و بتواند با اطمینان به خانه بازگردد.
اولین پیادهرویهای بیرون بهتر است کوتاه، روی سطح صاف و نزدیک خانه باشند.
مسیرهایی با:
- سطح ناهموار
- سربالایی یا سرازیری زیاد
- جمعیت زیاد
- کف خیس یا لغزنده
- جدولهای متعدد
برای مراحل اولیه مناسب نیستند. در شروع بهتر است بیمار همراه داشته باشد، بهخصوص اگر هنوز از واکر یا عصا استفاده میکند یا نسبت به تعادل خود اطمینان کامل ندارد.
چه زمانی بعد از تعویض مفصل میتوان از پله استفاده کرد؟
بسیاری از بیماران حتی قبل از ترخیص از بیمارستان نحوه استفاده ایمن از پله را با کمک فیزیوتراپیست تمرین میکنند؛ بهخصوص اگر برای ورود به خانه یا دسترسی به اتاقها مجبور به استفاده از پله باشند.
در مراحل اولیه معمولاً از روش یک پله در هر مرحله استفاده میشود و بیمار از نرده و وسیله کمکی کمک میگیرد. اما آموزش استفاده از پله یکی از مراحل آمادگی برای ترخیص بیماران دارای نیاز به پله در منزل میباشد.
روش بالا رفتن از پله
برای بالا رفتن در مراحل اولیه:
- ابتدا پای سالم را روی پله بالاتر قرار دهید.
- سپس پای عملشده را روی همان پله بیاورید.
- در انتها عصا یا عصاهای زیر بغل را بالا بیاورید.
یک روش ساده برای به خاطر سپردن آن:
بالا رفتن = اول پای سالم
تا زمانی که قدرت، تعادل و کنترل زانو بهتر نشده، بهتر است عجلهای برای بالا رفتن متناوب مثل حالت عادی وجود نداشته باشد.
روش پایین آمدن از پله
برای پایین آمدن:
- ابتدا عصا یا وسیله کمکی را روی پله پایین قرار دهید.
- سپس پای عملشده را پایین بیاورید.
- در آخر پای سالم را کنار آن قرار دهید.
قاعده ساده:
پایین آمدن = اول وسیله کمکی و پای عملشده
هنگام استفاده از پله، نرده باید در صورت وجود استفاده شود. زمانی که قدرت چهارسر، خم شدن زانو و کنترل حرکتی کافی برگشت، فیزیوتراپیست میتواند بیمار را به الگوی طبیعیتر پله رفتن منتقل کند.
روند پیشرفت راه رفتن بعد از تعویض مفصل چگونه است؟
روند زیر یک Timeline تقریبی است و قرار نیست همه بیماران دقیقاً در همین زمانها به هر مرحله برسند.
|
زمان تقریبی پس از عمل |
وضعیت معمول راه رفتن |
|
روز عمل تا چند روز اول |
ایستادن و راه رفتن کوتاه با واکر یا وسیله کمکی و نظارت تیم درمان |
|
هفته ۱ تا ۲ |
چند نوبت پیادهروی کوتاه در خانه، تمرکز روی ایمنی، تحمل وزن و الگوی صحیح قدم |
|
هفته ۲ تا ۶ |
افزایش تدریجی مسافت؛ بعضی بیماران در صورت کنترل مناسب از واکر به عصا منتقل میشوند |
|
حدود هفته ۶ به بعد |
در بیمار آماده، امتحان راه رفتن بدون وسیله کمکی ممکن است شروع شود |
|
هفته ۶ تا ۱۲ |
افزایش مسافت و سرعت؛ تمرکز بیشتر روی کاهش لنگش، پله و فعالیتهای روزانه |
|
ماه ۳ تا ۶ |
راه رفتن معمول روزمره در بسیاری از بیماران بسیار طبیعیتر میشود |
| ماه ۶ تا ۱۲ |
قدرت، استقامت و کیفیت حرکت همچنان میتوانند بهبود پیدا کنند |
برخی بیماران در صورت آمادگی میتوانند حدود ۶ هفته پس از عمل راه رفتن بدون وسیله کمکی را امتحان کنند، اما بهبودی کامل ممکن است چند ماه یا بیشتر طول بکشد. پیشرفت واقعی را بهتر است با عملکرد بسنجیم نه تقویم. بیماری که در هفته چهارم بدون عصا اما با لنگش شدید راه میرود لزوماً از بیماری که در هفته ششم با عصا و الگوی صحیح حرکت میکند جلوتر نیست.
فیزیوتراپی چه تاثیری بر راه رفتن بعد از تعویض مفصل دارد؟
فیزیوتراپی چند عامل اصلی موردنیاز برای راه رفتن طبیعی را بهطور همزمان هدف قرار میدهد.
مهمترین آنها عبارتاند از:
- دامنه حرکتی زانو: بهخصوص بازیابی صاف شدن مناسب و خم شدن کافی برای فعالیتهای روزمره.
- قدرت چهارسر: برای کنترل زانو هنگام تحمل وزن، بلند شدن از صندلی و پله ضروری است.
- قدرت عضلات لگن و سایر عضلات اندام تحتانی: این عضلات در حفظ تعادل و کنترل وضعیت پا نقش دارند.
- تعادل: پس از جراحی، ضعف و ترس از افتادن میتواند باعث وابستگی بیشتر به پای سالم شود.
- Gait Training: فیزیوتراپیست میتواند نحوه تماس پا با زمین، طول قدم، انتقال وزن و الگوهای جبرانی را اصلاح کند.
- تمرینات عملکردی: مانند Sit-to-Stand، تغییر جهت، پله و افزایش تدریجی مسافت راه رفتن.
راهنمای بالینی فیزیوتراپی نیز تمرینات حرکتی، تقویتی، تعادل و بازآموزی الگوی حرکت و راه رفتن را از اجزای مهم توانبخشی بعد از تعویض کامل زانو میداند.
آیا پیادهروی جای تمرینات فیزیوتراپی را میگیرد؟
خیر. پیادهروی و تمرینات فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو مکمل یکدیگر هستند و نمیتوان یکی را جایگزین دیگری کرد. پیادهروی برای افزایش تحرک، استقامت و بازگشت به فعالیت روزمره مفید است؛ اما بهتنهایی ممکن است نتواند مشکلاتی مانند:
- ضعف مشخص عضله چهارسر
- محدودیت صاف شدن زانو
- کاهش خم شدن مفصل
- ضعف عضلات لگن
- اختلال تعادل
- یا الگوی راه رفتن نادرست
را اصلاح کند. حتی ممکن است فرد مقدار زیادی راه برود اما چون زانو کاملاً صاف نمیشود یا عضله چهارسر ضعیف است، همان الگوی لنگش را هزاران بار تکرار کند. بنابراین بیشتر راه رفتن الزاماً به معنی توانبخشی بهتر نیست. برنامه مطلوب ترکیبی از پیادهروی تدریجی و تمرینات هدفمند تجویزشده است.
چه زمانی راه رفتن کاملاً طبیعی میشود؟
برای بازگشت به راه رفتن کاملاً طبیعی یک زمان ثابت وجود ندارد. در بسیاری از بیماران، طی ۶ تا ۱۲ هفته نخست راه رفتن به شکل محسوسی بهتر میشود؛ اما بازیابی قدرت، استقامت، سرعت راه رفتن و اعتماد کامل به پای عملشده میتواند چند ماه ادامه پیدا کند.
برای بعضی بیماران، راه رفتن روزمره در حدود چند ماه اول بسیار طبیعی میشود؛ در برخی دیگر، بهخصوص اگر قبل از عمل سالها با لنگش، ضعف عضلات یا تغییر شکل شدید زانو راه رفته باشند، اصلاح کامل الگوی حرکت زمان بیشتری میبرد. از نظر عملکردی زمانی میتوان گفت بیمار به راه رفتن طبیعی نزدیک شده که:
- بدون وسیله کمکی راه برود؛
- لنگش واضح نداشته باشد؛
- طول قدمهای دو پا نزدیک به هم باشد؛
- زانو هنگام تحمل وزن مناسب صاف شود؛
- تعادل خوبی داشته باشد؛
- و راه رفتن روزمره باعث افزایش قابلتوجه درد و ورم نشود.
بهبود قدرت و عملکرد پس از تعویض مفصل میتواند حتی تا ماهها پس از جراحی ادامه داشته باشد.
چگونه خطر افتادن هنگام راه رفتن را کاهش دهیم؟
زمین خوردن در هفتههای ابتدایی میتواند علاوه بر آسیب به زانوی عملشده، باعث شکستگی یا سایر صدمات شود. بنابراین پیشگیری از سقوط بخشی از مراقبت بعد از جراحی است. برای کاهش خطر:
- تا زمانی که توصیه شده از واکر یا عصا استفاده کنید.
- شبها مسیر تخت تا سرویس بهداشتی را روشن نگه دارید.
- فرشهای کوچک و لیز یا سیمهای موجود در مسیر را جمع کنید.
- کف خانه را خشک نگه دارید.
- کفش بسته و دارای زیره مناسب بپوشید.
- برای تغییر جهت، با چند قدم کوچک بچرخید و روی پای ثابت ناگهان Pivot نکنید.
- هنگام پله رفتن از نرده استفاده کنید.
- پس از خوابیدن یا نشستن طولانی، ابتدا چند لحظه بنشینید و سپس بایستید؛ بهخصوص اگر داروهای مسکن باعث سرگیجه میشوند.
- برای برداشتن وسیلهای از زمین یا حمل اجسام سنگین هنگام راه رفتن عجله نکنید.
اگر بیمار هنگام ایستادن مکرراً احساس سرگیجه، خالی کردن زانو یا عدم تعادل دارد، بهتر است علت قبل از کنار گذاشتن وسیله کمکی بررسی شود.
اگر بعد از تعویض مفصل زانو دچار زمینخوردگی، درد شدید یا ناتوانی ناگهانی در تحمل وزن شدهاید، احتمال شکستگی اطراف پروتز باید جدی گرفته شود. برای آشنایی بیشتر با علائم، علل و روشهای درمان، مقاله «شکستگی پس از تعویض مفصل زانو» را مطالعه کنید.
چه علائمی هنگام راه رفتن بعد از تعویض مفصل خطرناک هستند؟
درد، خستگی و مقداری ورم در مراحل ابتدایی قابل انتظار هستند؛ اما برخی تغییرات را نباید بخشی طبیعی از روند بهبودی تلقی کرد. علائم هشدار شامل موارد زیر هستند:
- افزایش ناگهانی یا شدید درد زانو
- ناتوانی جدید در تحمل وزن روی پا
- تورمی که ناگهان زیاد شده یا مرتب در حال بدتر شدن است
- قرمزی و گرمی رو به افزایش اطراف زانو
- تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی
- ترشح چرکی یا باز شدن زخم
- درد، حساسیت یا تورم غیرعادی ساق
- خالی کردن جدید و قابلتوجه زانو
- تغییر شکل زانو پس از زمین خوردن یا ضربه
- کاهش ناگهانی دامنه حرکت بعد از یک حادثه
دکتر کوکبی، بدتر شدن درد، قرمزی و تورم زانو، تب یا لرز، ترشح زخم و درد یا گرفتگی غیرعادی پا را از علائمی میداند که پس از تعویض مفصل باید سریع بررسی شوند. تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه یا مشکل تنفسی همراه با درد و تورم پا یک وضعیت اورژانسی است و میتواند با آمبولی ریه مرتبط باشد.
برای آشنایی بیشتر با علائم و روشهای درمان خالی کردن زانو این مقاله را مطالعه کنید.
چه زمانی باید با جراح تماس بگیریم؟
قرار نیست بیمار برای هر درد یا ورم خفیف بعد از تعویض مفصل با جراح تماس بگیرد؛ اما اگر روند بهبودی برخلاف انتظار متوقف یا معکوس شود، بررسی جراح اهمیت پیدا میکند.
بهتر است با جراح یا تیم درمان تماس بگیرید اگر:
- درد بهجای کاهش تدریجی در حال شدیدتر شدن است.
- راه رفتن پس از یک دوره پیشرفت ناگهان دشوار شده است.
- نمیتوانید مثل روزهای قبل روی پا وزن بگذارید.
- ورم یا گرمی زانو بهطور واضح افزایش پیدا کرده است.
- زخم قرمزتر شده، باز شده یا ترشح دارد.
- تب یا لرز دارید.
- زانو مرتب خالی میکند یا ناپایدار شده است.
- دامنه حرکت زانو بهبود پیدا نمیکند یا در حال کاهش است.
- با وجود فیزیوتراپی همچنان لنگش قابلتوجه دارید.
- یا پس از زمین خوردن و ضربه به زانوی عملشده علائم جدید ایجاد شده است.
در پیگیری بعد از تعویض مفصل، دکتر هومن کوکبی علاوه بر وضعیت پروتز، مواردی مانند دامنه حرکت، قدرت عضلات، تورم، ثبات زانو و نحوه راه رفتن را ارزیابی میکند تا مشخص شود روند بهبودی در مسیر مناسب قرار دارد یا به بررسی و تغییر برنامه درمانی نیاز است.
سوالات متداول
چند روز بعد از تعویض مفصل زانو میتوان راه رفت؟
در بسیاری از بیماران، راه رفتن با کمک واکر یا وسیله کمکی از همان روز عمل یا مدت کوتاهی پس از جراحی و تحت نظر تیم درمان آغاز میشود. زمان دقیق به وضعیت عمومی بیمار و دستور جراح بستگی دارد.
بعد از عمل روزانه چقدر باید راه برویم؟
مسافت مشخصی برای همه وجود ندارد. در ابتدا چند نوبت پیادهروی کوتاه و مکرر مناسبتر از یک پیادهروی طولانی است. مسافت باید براساس درد، ورم، خستگی و کیفیت راه رفتن بهتدریج افزایش پیدا کند.
تا چه زمانی واکر لازم است؟
تا زمانی که بیمار بدون واکر نتواند تعادل، تحمل وزن و کنترل مناسب زانو را حفظ کند. مدت آن در افراد متفاوت است و بهتر است فیزیوتراپیست زمان انتقال به عصا را تعیین کند.
چه زمانی عصا را کنار بگذاریم؟
زمانی که بتوانید بدون عصا بدون لنگش واضح، بدون خالی کردن زانو و با تعادل مناسب راه بروید. رسیدن به یک هفته خاص بهتنهایی معیار کنار گذاشتن عصا نیست.
چرا بعد از تعویض مفصل لنگ میزنم؟
ضعف عضله چهارسر، درد و ورم، محدودیت صاف شدن زانو و باقی ماندن عادت راه رفتن قبل از عمل از علل شایع هستند. ادامه لنگش باید در فیزیوتراپی ارزیابی و اصلاح شود.
آیا درد هنگام راه رفتن طبیعی است؟
مقداری درد در هفتههای ابتدایی طبیعی است و باید بهتدریج کاهش پیدا کند. درد شدید، رو به افزایش یا همراه با تب، قرمزی، ترشح زخم یا ناتوانی در تحمل وزن نیازمند بررسی است.
چرا زانو بعد از پیادهروی ورم میکند؟
جراحی باعث التهاب و ورم بافتها میشود و افزایش فعالیت میتواند موقتاً ورم را بیشتر کند. اگر ورم بعد از افزایش مسافت زیاد شود، ممکن است فعالیت برای مرحله فعلی بیش از حد بوده باشد.
چه زمانی از پله استفاده کنیم؟
در صورت نیاز، بسیاری از بیماران حتی پیش از ترخیص نحوه استفاده ایمن از پله را تمرین میکنند. در ابتدا معمولاً با نرده، وسیله کمکی و به روش یک پله در هر مرحله حرکت میشود.
آیا زیاد راه رفتن به پروتز آسیب میزند؟
پیادهروی معمول در چارچوب برنامه توانبخشی معمولاً به پروتز آسیب نمیزند، اما زیادهروی در مراحل اولیه میتواند درد و ورم را افزایش دهد و باعث بدتر شدن الگوی راه رفتن شود. مقدار فعالیت باید تدریجی افزایش یابد.
چه زمانی راه رفتن طبیعی میشود؟
در بسیاری از بیماران راه رفتن طی ۶ تا ۱۲ هفته به شکل محسوسی بهتر میشود، اما بازگشت کامل قدرت، استقامت و الگوی طبیعی حرکت میتواند چند ماه طول بکشد. وضعیت قبل از عمل و روند فیزیوتراپی روی این زمان تأثیر زیادی دارند.
نظــــر شمـــــــا؟