بیشتر موارد زانو درد یک اورژانس پزشکی نیستند، اما بعضی علائم میتوانند نشاندهنده آسیب جدی استخوان، رباط یا منیسک، دررفتگی مفصل یا عفونت زانو باشند و نیاز به ارزیابی سریع پزشکی داشته باشند. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر بهتر است مراجعه پزشکی به تعویق نیفتد:
- ناتوانی در تحمل وزن روی زانو یا راه رفتن
- تغییر شکل واضح زانو یا قرار گرفتن مفصل در وضعیت غیرطبیعی
- تورم شدید یا تورمی که بهسرعت بعد از آسیب ایجاد شده است
- قفل شدن کامل زانو
- درد شدید پس از ضربه، زمین خوردن یا آسیب ورزشی
- ناتوانی در خم یا کاملاً صاف کردن زانو
- تب همراه با قرمزی، گرمی، درد و تورم زانو
- احساس خالی کردن شدید زانو پس از آسیب
- شنیدن صدای پاپ هنگام آسیب همراه با درد یا تورم شدید
بهطور مشخص میتوان ناتوانی در تحمل وزن، تورم قابلتوجه، محدودیت کامل در خم یا صاف کردن زانو، تغییر شکل، درد شدید پس از آسیب و تب همراه با قرمزی و تورم را از علائمی دانست که نیاز به بررسی پزشکی دارند. NHS نیز قفل شدن زانو و زانوی گرم و قرمز همراه با تب یا احساس ناخوشی را از موارد نیازمند ارزیابی فوری معرفی میکند.
بهخصوص درد شدید، تورم و گرمی زانو همراه با تب را نباید فقط به التهاب یا آرتروز نسبت داد؛ زیرا عفونت مفصل میتواند چنین علائمی ایجاد کند و درمان آن نباید به تأخیر بیفتد. از طرف دیگر، حتی اگر علائم اورژانسی وجود نداشته باشند، زانو دردی که چند هفته ادامه پیدا کند، مرتب عود کند، فعالیتهای روزمره را محدود کند یا خواب فرد را مختل کند نیز بهتر است بررسی شود.
علت زانو درد چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص علت زانو درد همیشه به MRI یا آزمایشهای متعدد نیاز نیست. در بسیاری از بیماران، پزشک ابتدا با شرح حال دقیق و معاینه فیزیکی میتواند مشخص کند کدام ساختارهای زانو احتمالاً درگیر هستند و سپس در صورت نیاز تصویربرداری یا آزمایش تکمیلی درخواست میکند.
نوع بررسی به سن بیمار، نحوه شروع درد، وجود آسیب، محل درد، تورم، قفل شدن یا بیثباتی زانو و تشخیصهای احتمالی بستگی دارد. برای مثال، بررسی بیماری که پس از یک چرخش ورزشی دچار تورم و خالی کردن زانو شده با فردی که طی چند سال بهتدریج دچار خشکی و درد زانو شده یکسان نیست.
بررسی شرح حال و محل درد
اولین مرحله تشخیص معمولاً پرسیدن درباره زمان شروع درد، محل دقیق آن و اتفاقاتی است که قبل از شروع علائم رخ دادهاند.
پزشک ممکن است سؤال کند:
- درد از چه زمانی شروع شده است؟
- ناگهانی بوده یا بهتدریج ایجاد شده؟
- آیا ضربه یا فعالیت ورزشی قبل از آن وجود داشته است؟
- درد در جلو، پشت، داخل یا خارج زانو قرار دارد؟
- چه حرکتهایی درد را بیشتر میکنند؟
- آیا هنگام آسیب صدای پاپ شنیده شده است؟
- آیا زانو قفل یا خالی میکند؟
- آیا تورم، قرمزی، تب یا خشکی صبحگاهی وجود دارد؟
سابقه آسیب قبلی زانو، نوع ورزش، شغل، بیماریهایی مانند نقرس یا آرتریت روماتوئید و مصرف بعضی داروها نیز میتوانند اطلاعات تشخیصی مهمی در اختیار پزشک قرار دهند.
معاینه فیزیکی زانو
پس از گرفتن شرح حال، پزشک زانو را از نظر تورم، حساسیت، گرمی، کبودی، تغییر شکل و محدودیت حرکت بررسی میکند. دامنه خم و صاف شدن زانو ارزیابی میشود و پزشک ممکن است نقاط مختلف مفصل را لمس کند تا محل اصلی حساسیت مشخص شود. همچنین با انجام حرکات و تستهای مخصوص میتوان ثبات رباطها، وضعیت مینیسک و عملکرد کشکک را بررسی کرد.
در معاینه زانو، پزشک علاوه بر بررسی درد و تورم، میزان حرکت ساق را ارزیابی کرده و با وارد کردن نیروهای کنترلشده، استحکام ساختارهای داخل زانو را بررسی میکند. نتیجه این معاینه مشخص میکند که آیا تصویربرداری لازم است و اگر لازم است، کدام روش اطلاعات بیشتری در اختیار پزشک قرار میدهد.
عکس رادیولوژی یا X-ray
رادیوگرافی ساده زانو یکی از متداولترین روشهای تصویربرداری در بررسی زانو درد است. X-ray استخوانها را بهتر از بافتهای نرم نشان میدهد و میتواند برای تشخیص مواردی مانند:
- شکستگی استخوان
- تغییرات آرتروز
- کاهش فاصله مفصلی
- تغییر شکل استخوان
- برخی ضایعات استخوانی
مفید باشد. برای مثال، غضروف مفصل مستقیماً در رادیوگرافی دیده نمیشود، اما کاهش فاصله بین استخوانهای مفصل میتواند نشاندهنده کاهش ضخامت غضروف در آرتروز باشد. نکته مهم این است که MRI لزوماً اولین تصویربرداری برای هر بیمار مبتلا به زانو درد نیست. معیارهای ACR برای درد مزمن زانو، رادیوگرافی را معمولاً تصویربرداری اولیه مناسب میدانند و انتخاب MRI یا سایر روشها به نتیجه معاینه و رادیوگرافی و تشخیص احتمالی بستگی دارد.
MRI زانو
MRI زانو نسبت به رادیوگرافی اطلاعات بسیار بیشتری درباره بافتهای نرم داخل و اطراف مفصل ارائه میدهد. این روش میتواند ساختارهایی مانند:
- مینیسکها
- رباط صلیبی قدامی و خلفی
- سایر رباطها
- تاندونها
- غضروف
- عضلات
- برخی آسیبهای استخوانی
را با جزئیات بررسی کند.
به همین دلیل MRI در مواردی مانند شک به پارگی مینیسک، پارگی ACL یا سایر آسیبهای بافت نرم میتواند کاربرد زیادی داشته باشد. با این حال، وجود زانو درد بهتنهایی به معنی نیاز به MRI نیست. پزشک بر اساس شرح حال و معاینه تصمیم میگیرد آیا نتیجه MRI میتواند تشخیص یا تصمیم درمانی را تغییر دهد یا خیر.
سونوگرافی و CT Scan
سونوگرافی زانو از امواج صوتی برای مشاهده ساختارهای نرم اطراف مفصل استفاده میکند و میتواند در بررسی برخی مشکلات تاندونها، رباطهای سطحی، بورسها، کیستها و تجمع مایع مفید باشد. یکی از مزایای آن امکان بررسی ساختارها هنگام حرکت دادن زانو است. سونوگرافی همچنین میتواند برای هدایت برخی تزریقات یا تخلیه مایع مفصل استفاده شود.
CT Scan تصاویر مقطعی دقیقتری از استخوانها ایجاد میکند و بیشتر در شرایطی کاربرد دارد که بررسی جزئیات استخوانی، شکستگیهای ظریف یا بعضی مشکلات خاص مورد نیاز باشد. بنابراین CT و سونوگرافی نیز مانند MRI برای همه بیماران ضروری نیستند و هرکدام بر اساس سؤال تشخیصی مشخصی درخواست میشوند.
آزمایش خون و بررسی مایع مفصل
اگر پزشک احتمال دهد علت زانو درد یک بیماری التهابی، نقرس یا عفونت مفصل است، ممکن است آزمایشهای آزمایشگاهی نیز درخواست شوند. آزمایش خون میتواند در بررسی بعضی بیماریهای التهابی یا عفونی کمککننده باشد. در مواردی نیز پزشک با استفاده از یک سوزن مقداری از مایع داخل مفصل را خارج میکند؛ روشی که به آن آرتروسنتز یا Joint Aspiration گفته میشود.
مایع مفصل میتواند از نظر مواردی مانند:
- باکتری و عفونت
- کریستالهای نقرس یا شبهنقرس
- وجود خون
- نشانههای التهاب
بررسی شود. این بررسی بهخصوص در زانویی که بدون ضربه بهشدت متورم، گرم و دردناک شده است اهمیت زیادی دارد.
درمان زانو درد چگونه انجام میشود؟
بهترین درمان زانو درد به علت ایجاد درد بستگی دارد. به همین دلیل روشی که برای یک بیمار مبتلا به آرتروز مناسب است ممکن است برای فردی که دچار پارگی ACL، آسیب مینیسک، تاندینوپاتی یا عفونت مفصل شده کاملاً نامناسب باشد.
درمان ممکن است از اصلاح فعالیت و فیزیوتراپی شروع شود و در موارد دیگر به دارو، زانوبند، تزریق، آرتروسکوپی یا جراحی نیاز داشته باشد. بسیاری از مشکلات زانو بدون جراحی قابل کنترل هستند و تصمیم درمانی باید بر اساس تشخیص، شدت علائم، سطح فعالیت و پاسخ بیمار به درمانهای اولیه گرفته شود.
استراحت و اصلاح فعالیت
در بسیاری از مشکلات خفیف ناشی از فشار یا استفاده بیشازحد، اولین اقدام کاهش موقت فعالیتهایی است که درد را تشدید میکنند. برای مثال ممکن است لازم باشد برای مدتی دویدن، پرش، اسکات عمیق، زانو زدن یا فعالیت ورزشی سنگین کاهش پیدا کند تا بافت تحریکشده فرصت بهبود داشته باشد.
این موضوع لزوماً به معنی استراحت مطلق و بیحرکت نگه داشتن طولانی زانو نیست. هدف، کاهش فشار اضافی در عین حفظ فعالیتهایی است که بدون تشدید درد قابل انجام هستند. NHS نیز توصیه میکند مفصل دردناک استراحت نسبی داشته باشد، اما حرکت آن بهطور کامل متوقف نشود. پس از کاهش درد، بازگشت به فعالیت بهتر است بهتدریج و بر اساس علت مشکل انجام شود.
کمپرس سرد و مراقبت اولیه
در زانو دردهای مرتبط با آسیب خفیف یا التهاب، استفاده از کمپرس سرد میتواند به کاهش موقت درد و تورم کمک کند. توصیه میشود یخ مستقیماً روی پوست قرار نگیرد و برای جلوگیری از آسیب پوست و عصب، هر بار بیش از حدود ۲۰ دقیقه استفاده نشود. بالا نگه داشتن پا و در بعضی موارد استفاده از بانداژ فشاری نیز میتواند در کنترل تورم کمککننده باشد.
با این حال مراقبت خانگی برای زانویی که تغییر شکل داده، تحمل وزن ندارد، بهشدت متورم شده یا همراه با تب و قرمزی است مناسب نیست و این شرایط باید ابتدا از نظر آسیب جدی یا عفونت بررسی شوند.
داروهای ضد درد و ضدالتهاب
داروهای مسکن و ضدالتهاب ممکن است برای کاهش علائم بعضی انواع زانو درد استفاده شوند. داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی یا NSAIDs مانند ایبوپروفن و ناپروکسن میتوانند در برخی بیماران درد و التهاب را کاهش دهند.
اما این داروها برای همه مناسب نیستند. سابقه زخم یا خونریزی معده، بیماری کلیوی، بعضی بیماریهای قلبی، مصرف داروهای رقیقکننده خون و سایر شرایط پزشکی میتوانند در انتخاب دارو اهمیت داشته باشند.
همچنین دارو فقط برای کاهش درد نیست؛ در بیماریهایی مانند نقرس یا آرتریت روماتوئید ممکن است درمان اختصاصی بیماری زمینهای نیز لازم باشد. به همین دلیل مصرف طولانیمدت یا مکرر داروهای ضدالتهاب بدون مشخص شدن علت درد توصیه نمیشود.
فیزیوتراپی و ورزش درمانی
فیزیوتراپی و تمرین درمانی یکی از بخشهای مهم درمان بسیاری از مشکلات زانو است. هدف فقط تقویت خود زانو نیست؛ بلکه عضلات چهارسر ران، همسترینگ، عضلات لگن و سیستم کنترل تعادل نیز ممکن است در برنامه درمانی قرار بگیرند.
تقویت عضلات اطراف مفصل میتواند ثبات زانو را بهتر کند و تمرینهای انعطافپذیری، تعادل و کنترل حرکتی نیز به اصلاح الگوهای نامناسب حرکت کمک میکنند. تقویت عضلات اطراف زانو و اصلاح الگوهای حرکتی هم از اجزای مهم درمان معرفی میشود.
در آرتروز زانو نیز شواهد AAOS از ورزش تحت نظارت، ورزش مستقل یا تمرینات آبی برای بهبود درد و عملکرد حمایت میکنند. نوع تمرین باید متناسب با علت درد باشد؛ تمرینی که برای آرتروز مناسب است الزاماً برای فردی که بهتازگی ACL خود را پاره کرده برنامه مناسبی نیست.
استفاده از زانوبند
زانوبند در بعضی بیماران میتواند به حمایت از مفصل، بهبود احساس ثبات یا تغییر توزیع فشار روی قسمتهای زانو کمک کند. نوع زانوبند بر اساس مشکل متفاوت است. برای مثال، زانوبندی که برای بعضی بیماران مبتلا به آرتروز استفاده میشود با بریسی که پس از آسیب رباطی تجویز میشود یکسان نیست.
استفاده از Brace در برخی شرایط بهعنوان یکی از درمانهای کمکی مطرح میشود و شواهد نشان میدهد زانوبند در بعضی بیماران مبتلا به آرتروز میتواند به بهبود درد و عملکرد کمک کند. بنابراین انتخاب زانوبند بهتر است بر اساس تشخیص انجام شود؛ استفاده خودسرانه از هر نوع زانوبند لزوماً مفید نیست.
تزریق داخل مفصل زانو
تزریق داخل مفصل یکی از گزینههای درمانی برای برخی بیماران و برخی بیماریهای زانو است، نه یک درمان عمومی برای همه انواع زانو درد. نوع تزریق باید بر اساس علت درد، شدت بیماری، سن، سطح فعالیت، درمانهای قبلی و شواهد موجود انتخاب شود.
در PRP یا پلاسمای غنی از پلاکت، مقداری از خون بیمار گرفته و پس از آمادهسازی، بخش غنی از پلاکت به ناحیه مورد نظر تزریق میشود.
بخشی از مطالعات، بهویژه درباره آرتروز خفیف تا متوسط زانو، نتایج امیدوارکنندهای گزارش کردهاند. شواهد رو به افزایشی درباره اثر PRP در برخی بیماران مبتلا به آرتروز خفیف تا متوسط وجود دارد، هرچند پاسخ بیماران یکسان نیست و هنوز درباره بهترین روش آمادهسازی PRP و گروه بیمارانی که بیشترین سود را میبرند پرسشهایی باقی مانده است. بنابراین PRP باید بعد از تشخیص دقیق و انتخاب صحیح بیمار انجام شود و نمیتوان آن را درمان قطعی تمام انواع زانو درد دانست.
در تزریق ژل یا هیالورونیک اسید مادهای مشابه یکی از اجزای طبیعی مایع مفصل داخل زانو تزریق میشود. این روش بیشتر برای بیماران مبتلا به آرتروز زانو مطرح شده است. با این حال نتایج مطالعات درباره میزان اثربخشی آن یکسان نیست. این موضوع به این معنی نیست که هیچ بیماری هرگز از آن سود نمیبرد، بلکه نشان میدهد انتخاب بیمار باید توسط پزشک و با در نظر گرفتن شدت بیماری، درمانهای قبلی و شواهد موجود انجام شود.
سایر تزریقات زانو
یکی دیگر از تزریقات مورد استفاده در بعضی بیماریهای زانو، تزریق کورتیکواستروئید یا کورتون است. این تزریق میتواند التهاب و درد بعضی بیماران مبتلا به آرتریت یا آرتروز را برای مدت کوتاهی کاهش دهد.
تزریق مکرر کورتون بدون بررسی شرایط بیمار مناسب نیست و این تزریق برای همه مشکلات زانو کاربرد ندارد. تزریق کورتون داخل تاندونهای درگیر تاندینیت میتواند احتمال پارگی تاندون را افزایش دهد. بنابراین سؤال صحیح این نیست که «بهترین آمپول برای زانو درد چیست؟» بلکه باید ابتدا مشخص شود علت درد چیست و آیا بیمار اصولاً کاندید تزریق هست یا خیر.
آرتروسکوپی زانو یک روش جراحی کمتهاجمی است که در آن جراح از طریق برشهای کوچک، دوربین باریکی را وارد مفصل میکند و داخل زانو را مشاهده میکند. ابزارهای جراحی باریک نیز میتوانند از برشهای دیگر وارد شوند. بسته به نوع آسیب، آرتروسکوپی ممکن است برای مواردی مانند:
- ترمیم یا برداشتن بخش آسیبدیده بعضی پارگیهای مینیسک
- خارج کردن قطعات آزاد داخل مفصل
- درمان بعضی آسیبهای غضروفی
- بازسازی برخی رباطهای آسیبدیده
استفاده شود.
اما آرتروسکوپی درمان عمومی آرتروز یا هر زانو دردی نیست. انجام آرتروسکوپی همراه با شستوشو یا Debridement را برای بیماری که تشخیص اصلی او آرتروز زانو است توصیه نمیشود. به همین دلیل تصمیم برای آرتروسکوپی باید بر اساس یک مشکل ساختاری مشخص و علائم بیمار گرفته شود.
جراحی زانو
بیشتر بیماران مبتلا به زانو درد مستقیماً به جراحی نیاز ندارند. جراحی زمانی مطرح میشود که آسیب ساختاری مشخصی وجود داشته باشد یا علائم با درمانهای غیرجراحی مناسب کنترل نشوند.
نوع جراحی کاملاً به علت مشکل بستگی دارد و میتواند شامل:
باشد. سن بهتنهایی تعیین نمیکند که بیمار باید جراحی شود یا نه. شدت درد، میزان محدودیت فعالیت، نوع آسیب، وضعیت مفصل، سطح فعالیت بیمار و میزان موفقیت درمانهای غیرجراحی همگی در تصمیمگیری نقش دارند.
چه زمانی تعویض مفصل زانو لازم میشود؟
تعویض مفصل زانو معمولاً برای زانو دردهای خفیف یا مراحل اولیه آرتروز انجام نمیشود. این جراحی بیشتر زمانی مطرح میشود که مفصل بهشدت آسیب دیده باشد و درد و محدودیت عملکرد، کیفیت زندگی بیمار را بهطور قابلتوجهی کاهش داده باشند. بیمارانی که ممکن است از تعویض کامل مفصل زانو سود ببرند معمولاً یک یا چند مورد از شرایط زیر را دارند:
- درد یا خشکی شدید که فعالیتهایی مثل راه رفتن، بالا رفتن از پله یا بلند شدن از صندلی را محدود کرده است؛
- درد متوسط تا شدید حتی هنگام استراحت یا شب؛
- التهاب و تورم مزمن که به درمانهای معمول پاسخ نداده است؛
- تغییر شکل مفصل مانند زانوی پرانتزی یا ضربدری شدید؛
- و مهمتر از همه، عدم بهبود کافی با درمانهای غیرجراحی مانند دارو، فیزیوتراپی، وسایل کمکی یا برخی تزریقات.
تصمیم برای تعویض مفصل فقط بر اساس عکس رادیولوژی یا سن بیمار گرفته نمیشود. شدت درد، میزان محدودیت فعالیت، یافتههای تصویربرداری، سلامت عمومی و انتظارات بیمار باید در کنار هم بررسی شوند.
در بعضی بیماران تنها یک قسمت از مفصل آسیب شدیدی دارد و ممکن است تعویض جزئی مفصل زانو مطرح شود؛ در حالی که در آرتروز گستردهتر، تعویض کامل مفصل گزینه مناسبتری است. انتخاب روش نهایی بعد از معاینه و ارزیابی توسط جراح ارتوپد انجام میشود.
