شکستگی‌ ناشی از فشار چیست؟

استخوان برخلاف تصور عمومی، بافتی ثابت و بدون تغییر نیست؛ بلکه بافتی زنده و پویاست که دائماً در حال تخریب و بازسازی است. هنگام دویدن، پریدن و انجام فعالیت‌های ورزشی، فشارهای مکرری به استخوان وارد می‌شود و مقدار بسیار کمی از بافت آن دچار آسیب میکروسکوپی می‌شود.

در شرایط طبیعی، استراحت، خواب کافی و تغذیه مناسب به بدن فرصت می‌دهند این آسیب‌های بسیار کوچک را ترمیم کند و استخوان دوباره به استحکام طبیعی خود برسد یا حتی قوی‌تر شود. این فرایند بخشی طبیعی از سازگاری بدن با ورزش است.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که میزان آسیب واردشده به استخوان از سرعت بازسازی آن بیشتر شود. در چنین شرایطی ممکن است آسیب استخوانی ناشی از فشار (Bone Stress Injury) ایجاد شود.

آسیب‌های استرسی استخوان یک طیف هستند و شدت آنها می‌تواند متفاوت باشد:

• در مراحل ابتدایی، استخوان ممکن است دچار ادم، التهاب و آسیب میکروسکوپی شود که به آن واکنش استرسی استخوان (Bone Stress Reaction) گفته می‌شود.
• اگر فشار ادامه پیدا کند و فرد با وجود درد همچنان ورزش کند، آسیب می‌تواند پیشرفت کند و در استخوان ترک ایجاد شود. این مرحله شکستگی استرسی یا Stress Fracture نام دارد.

بنابراین شکستگی استرسی معمولاً برخلاف شکستگی ناشی از تصادف یا زمین‌خوردن، در اثر یک ضربه شدید و ناگهانی ایجاد نمی‌شود؛ بلکه نتیجه تجمع فشارهای کوچک و تکراری در طول زمان است.

تفاوت واکنش استرسی استخوان و شکستگی استرسی چیست؟

واکنش استرسی و شکستگی استرسی را می‌توان دو مرحله از یک طیف آسیب استخوانی در نظر گرفت. در واکنش استرسی استخوان، فشارهای تکراری باعث ایجاد تغییرات و آسیب‌های میکروسکوپی در استخوان شده‌اند، اما هنوز خط شکستگی مشخصی ایجاد نشده است.

اگر در این مرحله فشار واردشده کاهش پیدا نکند و فرد به فعالیت خود ادامه دهد، آسیب ممکن است پیشرفت کرده و در نهایت یک ترک یا خط شکستگی در استخوان ایجاد شود. در این حالت با شکستگی استرسی مواجه هستیم.

تشخیص آسیب در مرحله واکنش استرسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کاهش بار واردشده به استخوان در این مرحله می‌تواند از پیشرفت آسیب جلوگیری کند.

علت شکستگی استرسی چیست؟

شکستگی‌های استرسی معمولاً زمانی ایجاد می‌شوند که استخوان به‌طور مکرر تحت بار قرار بگیرد و هم‌زمان شدت، مدت یا تعداد جلسات فعالیت بدنی سریع‌تر از توان سازگاری استخوان افزایش پیدا کند.

این اتفاق ممکن است در اثر موارد زیر رخ دهد:

• افزایش ناگهانی تعداد روزهای تمرین در هفته
• افزایش سریع مسافت دویدن
• افزایش مدت تمرین
• افزایش شدت تمرین
• شروع ورزش‌های پرفشار و پرش‌محور
• شروع یک فصل ورزشی جدید بدون آمادگی کافی
• تغییر ناگهانی برنامه ورزشی

آسیب‌های استرسی استخوان اغلب چند هفته پس از افزایش قابل توجه بار تمرینی ظاهر می‌شوند و ممکن است حدود ۳ تا ۴ هفته پس از شروع برنامه ورزشی جدید مورد توجه قرار گیرند. این مشکل فقط مختص ورزشکاران حرفه‌ای نیست.

برای مثال فردی که معمولاً پیاده‌روی کمی دارد، ممکن است در یک سفر ناگهان روزانه مسافت زیادی راه برود. همین افزایش سریع فعالیت می‌تواند در بعضی افراد زمینه ایجاد آسیب استرسی استخوان را فراهم کند. شکستگی استرسی در واقع نوعی آسیب ناشی از استفاده بیش از حد یا Overuse Injury است.

هنگامی که عضلات خسته می‌شوند، توانایی آنها برای جذب نیرو و ضربات کاهش پیدا می‌کند. در نتیجه بخش بیشتری از این نیرو به استخوان منتقل می‌شود. اگر این وضعیت بارها تکرار شود، آسیب‌های میکروسکوپی استخوان ممکن است سریع‌تر از توان بدن برای ترمیم آنها ایجاد شوند و در نهایت شکستگی استرسی شکل بگیرد.

شکستگی استرسی بیشتر در کدام استخوان‌ها ایجاد می‌شود؟

از آنجا که بسیاری از شکستگی‌های استرسی در اثر دویدن، پریدن و تحمل وزن ایجاد می‌شوند، استخوان‌های اندام تحتانی از محل‌های شایع این آسیب هستند. محل‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• استخوان درشت‌نی یا تیبیا (Tibia)
• استخوان نازک‌نی یا فیبولا (Fibula)
• استخوان‌های متاتارس کف پا
• استخوان پاشنه یا کالکانئوس
• استخوان ناویکولار پا
• استخوان ران یا فمور، به‌ویژه گردن استخوان ران
• استخوان‌های لگن

با این حال، شکستگی استرسی محدود به پا نیست و بسته به نوع فعالیت می‌تواند در استخوان‌های دیگری نیز ایجاد شود.

شکستگی استرسی ساق پا

درشت‌نی یکی از استخوان‌هایی است که به‌خصوص در دوندگان و ورزشکاران می‌تواند دچار آسیب استرسی شود. درد معمولاً در یک ناحیه مشخص از ساق احساس می‌شود و در ابتدا ممکن است فقط هنگام دویدن ایجاد شود. با پیشرفت آسیب، درد می‌تواند هنگام راه رفتن نیز ظاهر شود.

شکستگی استرسی کف پا

استخوان‌های متاتارس در جلوی پا از محل‌های شناخته‌شده شکستگی استرسی هستند. این آسیب در افرادی که حجم دویدن، راه رفتن یا تمرینات آنها به‌طور ناگهانی افزایش پیدا کرده است، بیشتر مطرح می‌شود.

شکستگی استرسی پاشنه

استخوان پاشنه نیز ممکن است تحت فشارهای تکراری دچار آسیب استرسی شود. درد پاشنه علل متعددی دارد؛ بنابراین صرف وجود درد پاشنه به معنی شکستگی استرسی نیست و تشخیص علت به معاینه نیاز دارد.

شکستگی استرسی لگن و گردن استخوان ران

آسیب استرسی گردن استخوان ران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بعضی شکستگی‌های این ناحیه در گروه آسیب‌های پرخطر قرار می‌گیرند و در صورت تشخیص دیرهنگام می‌توانند عوارض جدی‌تری ایجاد کنند.

به همین دلیل درد جدید و مداوم در ناحیه کشاله ران یا لگن، به‌ویژه در ورزشکار یا فردی که اخیراً حجم فعالیت خود را افزایش داده است، نباید نادیده گرفته شود.

عوامل خطر شکستگی ناشی از فشار

هر فردی ممکن است دچار آسیب استرسی استخوان شود، اما برخی عوامل احتمال وقوع آن را افزایش می‌دهند. عوامل خطر را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

عوامل غیرقابل تغییر: ویژگی‌هایی که کنترل مستقیمی بر آنها نداریم.

عوامل قابل اصلاح: عواملی که با تغییر تمرین، سبک زندگی، تغذیه و شرایط جسمانی می‌توان روی آنها تأثیر گذاشت.

همچنین عوامل خطر می‌توانند درونی (Intrinsic) یا مرتبط با ویژگی‌های بدن فرد و بیرونی (Extrinsic) یا مرتبط با تمرین، تجهیزات و محیط باشند.

عوامل خطر غیرقابل تغییر

جنس بیولوژیک: آسیب استرسی استخوان در زنان بیشتر گزارش می‌شود، هرچند مردان نیز ممکن است دچار این آسیب شوند.

سن: تغییرات مرتبط با سن می‌توانند روی سلامت و استحکام استخوان تأثیر بگذارند.

ژنتیک: عوامل ژنتیکی در تراکم، ساختار و متابولیسم استخوان نقش دارند و می‌توانند استعداد فرد برای آسیب استخوانی را تغییر دهند.

ویژگی‌های استخوانی مرتبط با جمعیت و نژاد: تفاوت‌هایی در تراکم و ساختار استخوان میان جمعیت‌ها گزارش شده است. این موضوع تنها یکی از مجموعه عوامل مؤثر است و نمی‌توان خطر شکستگی یک فرد را صرفاً بر اساس نژاد تعیین کرد.

راستای اندام‌ها: تفاوت در قوس کف پا، طول پاها، طول اندام تحتانی و راستای زانو می‌تواند نحوه انتقال نیرو در بدن را تغییر دهد.

سابقه آسیب: داشتن آسیب استرسی قبلی احتمال آسیب مجدد را افزایش می‌دهد.

عوامل خطر قابل اصلاح

ضعف عضلات: عضلات ضعیف توانایی کمتری برای جذب نیرو دارند و در نتیجه نیروی بیشتری به استخوان منتقل می‌شود.

خستگی: عضلات خسته نمی‌توانند نیروهای ناشی از فعالیت را به اندازه کافی جذب کنند.

کاهش انعطاف‌پذیری: سفتی عضلات و محدودیت حرکت مفاصل می‌تواند الگوی جذب و انتقال نیرو را تغییر دهد.

بیومکانیک نامناسب: نحوه دویدن، پریدن و فرود آمدن می‌تواند میزان نیروی منتقل‌شده از زمین به استخوان‌ها را تغییر دهد.

کمبود انرژی در دسترس: دریافت انرژی کمتر از نیاز بدن در مقایسه با حجم ورزش می‌تواند سلامت استخوان را تحت تأثیر قرار دهد. این وضعیت ممکن است در قالب کمبود نسبی انرژی در ورزش یا RED-S (Relative Energy Deficiency in Sport) دیده شود.

ریکاوری ناکافی: خواب ناکافی و نداشتن روزهای استراحت مناسب فرصت بازسازی استخوان را کاهش می‌دهد. خواب کمتر از ۷ ساعت در شب نیز می‌تواند یکی از نشانه‌های ریکاوری نامناسب باشد.

تغذیه نامناسب: کمبود مواد مغذی موردنیاز استخوان، از جمله ویتامین D، می‌تواند سلامت استخوان را تحت تأثیر قرار دهد.

کفش نامناسب: کفش‌های ورزشی فرسوده یا فاقد جذب ضربه مناسب می‌توانند میزان نیروی واردشده به بدن را افزایش دهند.

سطح تمرین: تمرین مداوم روی سطوح بسیار سخت مانند بتن می‌تواند نیروی بیشتری به سیستم اسکلتی وارد کند.

حجم و شدت تمرین یا Training Load: افزایش ناگهانی تعداد، مدت یا شدت جلسات دویدن و پریدن یکی از مهم‌ترین عوامل قابل اصلاح است.

چه کسانی بیشتر در معرض شکستگی استرسی هستند؟

شکستگی استرسی می‌تواند برای هر فردی ایجاد شود، اما بیشتر در گروه‌های زیر دیده می‌شود:

• دوندگان
• ورزشکاران رشته‌های پرشی
• افرادی که تمرینات پرفشار انجام می‌دهند
• ورزشکارانی که حجم تمرین خود را ناگهان افزایش می‌دهند
• ورزشکاران زن در برخی رشته‌ها مانند دو صحرانوردی، ژیمناستیک و دوومیدانی
• افراد نظامی، به‌ویژه در دوره‌های تمرینی سنگین
• افرادی که چند عامل خطر را به‌طور هم‌زمان دارند
• افراد دارای تراکم استخوان پایین
• افراد مبتلا به بیماری‌هایی که باعث کاهش استحکام استخوان می‌شوند

مصرف طولانی‌مدت بعضی داروها یا بیماری‌هایی مانند پوکی استخوان نیز می‌توانند استحکام استخوان را کاهش دهند. در این شرایط حتی فعالیت‌هایی که برای یک استخوان سالم طبیعی محسوب می‌شوند ممکن است باعث شکستگی شوند. به چنین آسیبی Insufficiency Fracture یا شکستگی ناشی از ضعف استخوان گفته می‌شود.

در شکستگی استرسی معمول، بار تکراری بیش از ظرفیت سازگاری به استخوان نسبتاً سالم وارد می‌شود؛ اما در Insufficiency Fracture، خود استخوان ضعیف است و ممکن است تحت بارهای معمولی نیز دچار شکستگی شود.

چرا زنان ورزشکار ممکن است بیشتر در معرض شکستگی استرسی باشند؟

یکی از موضوعات مهم در بررسی شکستگی‌های استرسی، وضعیت سلامت استخوان در زنان ورزشکار است. دریافت ناکافی انرژی نسبت به میزان فعالیت ورزشی می‌تواند عملکرد طبیعی بدن را مختل کند. در برخی زنان ورزشکار این وضعیت ممکن است همراه با اختلال یا تغییر چرخه قاعدگی و کاهش سلامت استخوان باشد.

امروزه این مسئله در چارچوب گسترده‌تری به نام RED-S بررسی می‌شود. بنابراین در ورزشکاری که دچار شکستگی‌های استرسی مکرر شده است، صرفاً درمان محل شکستگی کافی نیست و ممکن است ارزیابی مواردی مانند میزان انرژی دریافتی، وضعیت تغذیه، سلامت استخوان و سایر عوامل زمینه‌ای نیز ضروری باشد.

علائم شکستگی استرسی چیست؟

در مراحل ابتدایی، ممکن است فرد درد یا ناراحتی نسبتاً مشخصی را در یک نقطه از استخوان احساس کند. در ابتدا درد معمولاً:

• در اواخر تمرین ظاهر می‌شود.
• مدت کوتاهی بعد از فعالیت ادامه دارد.
• با استراحت کاهش پیدا می‌کند.

اگر آسیب پیشرفت کند، ممکن است:

• درد در طول کل فعالیت وجود داشته باشد.
• راه رفتن معمولی دردناک شود.
• فعالیت‌های روزانه مانند خرید یا انجام کارهای خانه باعث درد شوند.
• فرد هنگام راه رفتن بلنگد.
• درد هنگام استراحت ایجاد شود.
• شب هنگام دراز کشیدن درد وجود داشته باشد.
• محل آسیب متورم شود.
• کبودی ایجاد شود.

یکی از نکات مهم، موضعی بودن درد است. فرد ممکن است بتواند با انگشت ناحیه نسبتاً مشخصی را نشان دهد که فشار روی آن دردناک است.

تفاوت شکستگی استرسی با شین اسپلینت چیست؟

درد ساق همیشه به معنی شکستگی استرسی نیست. یکی از مشکلاتی که ممکن است با آسیب استرسی تیبیا اشتباه شود، شین اسپلینت یا سندرم استرس داخلی تیبیا (Medial Tibial Stress Syndrome) است.

در شین اسپلینت، درد معمولاً در امتداد بخش وسیع‌تری از قسمت داخلی ساق احساس می‌شود؛ در حالی که در شکستگی استرسی، حساسیت و درد ممکن است در یک نقطه محدودتر و مشخص‌تر روی استخوان متمرکز باشد.

با این حال، تنها بر اساس محل درد نمی‌توان تشخیص قطعی داد و در صورت تداوم یا تشدید علائم، معاینه پزشک و گاهی تصویربرداری ضروری است.

تفاوت شکستگی استرسی با کشیدگی عضله چیست؟

در کشیدگی عضله، منشأ اصلی درد عضله یا محل اتصال آن است و معمولاً سابقه کشش، حرکت ناگهانی یا فشار مستقیم بر عضله وجود دارد.

در شکستگی استرسی، درد بیشتر با بارگذاری روی استخوان مرتبط است و ممکن است حساسیت موضعی روی خود استخوان وجود داشته باشد. از آنجا که علائم بعضی آسیب‌های عضلانی و استخوانی هم‌پوشانی دارند، تشخیص قطعی باید بر اساس معاینه انجام شود.

تفاوت شکستگی استرسی با شکستگی معمولی چیست؟

شکستگی‌های معمولی اغلب در اثر یک نیروی ناگهانی و شدید مانند زمین‌خوردن، تصادف یا ضربه مستقیم ایجاد می‌شوند. اما شکستگی استرسی معمولاً نتیجه تجمع آسیب‌های میکروسکوپی ناشی از بارهای تکراری است.

به همین دلیل بسیاری از بیماران مبتلا به شکستگی استرسی نمی‌توانند یک لحظه مشخص را به‌عنوان زمان شکستن استخوان معرفی کنند.

آیا همه شکستگی‌های استرسی خطر یکسانی دارند؟

خیر. محل شکستگی نقش مهمی در نحوه درمان و احتمال بروز عوارض دارد. از نظر بالینی، آسیب‌های استرسی را می‌توان بر اساس محل و احتمال عوارض به گروه‌های کم‌خطر (Low-risk) و پرخطر (High-risk) تقسیم کرد.

شکستگی استرسی کم‌خطر چیست؟

برخی شکستگی‌های استرسی در نواحی دارای خون‌رسانی و قابلیت ترمیم مناسب ایجاد می‌شوند و در بسیاری از موارد با کاهش فعالیت، کاهش بار و درمان محافظه‌کارانه بهبود پیدا می‌کنند. البته «کم‌خطر» به معنی بی‌اهمیت بودن شکستگی نیست و این آسیب‌ها نیز به درمان و بازگشت تدریجی به فعالیت نیاز دارند.

شکستگی استرسی پرخطر چیست؟

بعضی محل‌ها به دلیل شرایط بیومکانیکی، خون‌رسانی یا احتمال پیشرفت شکستگی، خطر بیشتری برای دیرجوش‌خوردگی، جوش نخوردن یا کامل شدن شکستگی دارند. از جمله نواحی مهمی که بسته به محل دقیق و الگوی شکستگی می‌توانند در گروه پرخطر قرار گیرند، گردن استخوان ران و استخوان ناویکولار پا هستند.

برخی شکستگی‌های استرسی پرخطر ممکن است نیازمند محدودیت جدی تحمل وزن، پیگیری تصویربرداری دقیق‌تر یا حتی جراحی باشند. به همین دلیل محل شکستگی یکی از عوامل اصلی تعیین‌کننده درمان است.

اقدامات اولیه در صورت احتمال شکستگی استرسی

اگر احتمال می‌دهید دچار آسیب استرسی استخوان شده‌اید، ادامه فعالیت با وجود درد توصیه نمی‌شود. تا زمان مراجعه به پزشک:

• فعالیتی را که باعث درد می‌شود متوقف کنید.
• به ناحیه آسیب‌دیده استراحت دهید.
• اگر تورم وجود دارد، می‌توانید از کمپرس سرد استفاده کنید.
• هر بار حدود ۲۰ دقیقه از کمپرس سرد استفاده کنید.
• یخ را مستقیماً روی پوست قرار ندهید.

در مورد مصرف مسکن‌ها، به‌ویژه داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا NSAIDs مانند ایبوپروفن و ناپروکسن، بهتر است مصرف مکرر یا طولانی‌مدت بدون نظر پزشک انجام نشود.

درباره اثر NSAIDها بر فرایند ترمیم استخوان بحث‌هایی وجود دارد و انتخاب داروی مناسب باید با توجه به وضعیت بیمار انجام شود. کاهش درد با دارو نیز نباید به‌عنوان نشانه‌ای برای ادامه ورزش در نظر گرفته شود.

چه زمانی برای شکستگی استرسی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر درد استخوان با فعالیت تکرار می‌شود یا پس از چند روز استراحت برطرف نمی‌شود، بهتر است علت آن بررسی شود. مراجعه به پزشک متخصص ارتوپد به‌ویژه در شرایط زیر اهمیت دارد:

• درد در یک نقطه مشخص از استخوان متمرکز است.
• درد به‌تدریج شدیدتر می‌شود.
• راه رفتن باعث درد شده است.
• به دلیل درد می‌لنگید.
• درد در حالت استراحت نیز وجود دارد.
• شب‌ها درد دارید.
• تورم یا کبودی ایجاد شده است.
• نمی‌توانید به‌طور طبیعی روی پا وزن بگذارید.
• سابقه شکستگی استرسی دارید.
• دچار پوکی استخوان یا بیماری مؤثر بر استحکام استخوان هستید.

درد کشاله ران یا لگن در فردی که فعالیت‌های دویدن یا پرفشار انجام می‌دهد نیز نیازمند توجه ویژه است؛ زیرا بعضی آسیب‌های استرسی گردن استخوان ران از شکستگی‌های پرخطر محسوب می‌شوند.

تشخیص شکستگی استرسی چگونه انجام می‌شود؟

معاینه توسط پزشک متخصص ارتوپد

تشخیص با بررسی شرح حال آغاز می‌شود. پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• محل دقیق درد
• زمان شروع درد
• فعالیتی که درد را ایجاد می‌کند
• افزایش اخیر حجم یا شدت تمرین
• ورزش‌های انجام‌شده
• سابقه آسیب مشابه
• وضعیت تغذیه
• داروهای مصرفی
• بیماری‌های زمینه‌ای مرتبط با استخوان

در معاینه، پزشک محل درد و حساسیت استخوان را بررسی می‌کند. اگر درد در اندام تحتانی باشد، بسته به محل آسیب و شدت علائم ممکن است تست‌های عملکردی نیز انجام شوند. انجام تست‌هایی مانند پریدن روی یک پا برای همه بیماران مناسب نیست و در صورت احتمال آسیب پرخطر باید از وارد کردن بار غیرضروری خودداری شود.

آیا شکستگی استرسی در عکس رادیولوژی مشخص می‌شود؟

یکی از نکات مهم در تشخیص شکستگی استرسی این است که رادیوگرافی ساده یا X-ray در مراحل اولیه می‌تواند طبیعی باشد. در مراحل ابتدایی ممکن است آسیب بیشتر به شکل ادم و تغییرات داخلی استخوان باشد و هنوز تغییر واضحی در عکس ساده ایجاد نشده باشد.

با گذشت زمان یا در آسیب‌های شدیدتر، ممکن است نشانه‌های ترمیم استخوان یا خط شکستگی در رادیوگرافی ظاهر شود. بنابراین: طبیعی بودن X-ray اولیه الزاماً شکستگی استرسی را رد نمی‌کند.

MRI برای تشخیص شکستگی استرسی

اگر علائم و معاینه احتمال آسیب استرسی استخوان را مطرح کنند اما رادیوگرافی طبیعی باشد، پزشک ممکن است MRI درخواست کند. MRI می‌تواند ادم مغز استخوان و تغییرات اولیه آسیب استرسی را نشان دهد و در ارزیابی این آسیب‌ها بسیار ارزشمند است.

CT Scan چه زمانی استفاده می‌شود؟

سی‌تی‌اسکن می‌تواند جزئیات ساختار استخوان و خط شکستگی را با وضوح بیشتری نشان دهد. در بعضی شکستگی‌ها پزشک برای بررسی دقیق‌تر محل و شکل شکستگی یا ارزیابی روند ترمیم از CT استفاده می‌کند.

آیا اسکن استخوان برای تشخیص شکستگی استرسی استفاده می‌شود؟

Bone Scan یا اسکن استخوان نیز می‌تواند تغییرات مرتبط با افزایش فعالیت استخوانی را نشان دهد و در گذشته برای تشخیص شکستگی‌های استرسی بیشتر مورد استفاده قرار می‌گرفت.

امروزه در بسیاری از شرایط MRI به دلیل اطلاعات دقیق‌تر و اختصاصی‌تر ترجیح داده می‌شود؛ با این حال انتخاب روش تصویربرداری به شرایط بیمار و محل آسیب بستگی دارد.

چه زمانی سنجش تراکم استخوان لازم است؟

اگر شکستگی با فعالیت سبک ایجاد شده باشد، شکستگی‌های استرسی مکرر وجود داشته باشند یا پزشک به ضعف استخوان مشکوک باشد، ممکن است DEXA یا DXA Scan برای اندازه‌گیری تراکم معدنی استخوان درخواست شود. اگر تراکم استخوان پایین باشد، بررسی علل زمینه‌ای، تغذیه و در صورت نیاز درمان‌های مربوط به سلامت استخوان مطرح می‌شوند.

درجات آسیب استرسی استخوان

آسیب استرسی استخوان را نباید همیشه یک وضعیت صفر و یک ـ یعنی «شکستگی وجود دارد یا ندارد» ـ در نظر گرفت. این آسیب در یک طیف ایجاد می‌شود. در مراحل اولیه، ممکن است تغییرات مرتبط با فشار و ادم استخوان ایجاد شوند بدون اینکه خط شکستگی مشخصی وجود داشته باشد.

با ادامه بارگذاری، آسیب میکروسکوپی افزایش پیدا می‌کند و ممکن است به شکستگی واضح‌تر تبدیل شود. شدت آسیب در کنار محل شکستگی در تصمیم‌گیری درباره میزان محدودیت فعالیت، مدت درمان و زمان بازگشت به ورزش نقش دارد.

درمان شکستگی استرسی

درمان بر اساس مواردی مانند محل شکستگی، شدت آسیب، مدت وجود علائم و عوامل خطر بیمار تعیین می‌شود. اصل اصلی درمان این است که بار واردشده به استخوان کاهش پیدا کند تا بدن فرصت ترمیم داشته باشد.

استراحت و کاهش فعالیت

فعالیتی که باعث درد شده است باید متوقف یا به‌طور قابل توجهی محدود شود. در بسیاری از آسیب‌های کم‌خطر می‌توان با نظر پزشک از ورزش‌های کم‌فشار مانند شنا یا دوچرخه‌سواری به‌عنوان فعالیت جایگزین استفاده کرد. اما این موضوع برای تمام محل‌های شکستگی مناسب نیست و فعالیت جایگزین نیز نباید باعث درد شود.

آیا با شکستگی استرسی می‌توان راه رفت؟

پاسخ به محل و شدت آسیب بستگی دارد. در بعضی شکستگی‌های استرسی کم‌خطر، راه رفتن در حدی که درد ایجاد نکند ممکن است مجاز باشد. اما اگر هنگام راه رفتن درد دارید، ادامه تحمل کامل وزن ممکن است روند ترمیم را مختل کند. در چنین شرایطی پزشک ممکن است استفاده از:

• کفش با کفی سفت
• بوت طبی
• عصای زیر بغل
• محدود کردن تحمل وزن

را توصیه کند. در شکستگی‌های پرخطر ممکن است محدودیت بیشتری برای تحمل وزن لازم باشد. بنابراین معیار مناسب این نیست که «آیا می‌توانم درد را تحمل کنم؟»؛ بلکه باید مشخص شود چه مقدار بارگذاری برای این نوع شکستگی ایمن است.

آیا شکستگی استرسی نیاز به گچ گرفتن دارد؟

همه شکستگی‌های استرسی نیازمند گچ گرفتن نیستند. در بسیاری از موارد، کاهش فعالیت، بوت یا سایر روش‌های محافظتی کافی هستند. نوع بی‌حرکت‌سازی به استخوان درگیر و شدت شکستگی بستگی دارد.

چه زمانی شکستگی استرسی به جراحی نیاز دارد؟

بیشتر شکستگی‌های استرسی با درمان غیرجراحی مدیریت می‌شوند، اما بعضی شکستگی‌های پرخطر، شکستگی‌هایی که احتمال جوش نخوردن آنها زیاد است یا آسیب‌هایی که با درمان محافظه‌کارانه بهبود پیدا نکرده‌اند، ممکن است نیازمند جراحی باشند. در جراحی ممکن است از فیکساسیون داخلی شامل:

• پیچ
• پلاک
• پین
• میله

برای تثبیت استخوان استفاده شود. در بسیاری از بیماران پس از جوش خوردن استخوان نیازی به خارج کردن این وسایل نیست. در بعضی شرایط، جراح ارتوپد ممکن است خارج کردن وسیله را در آینده توصیه کند. انتخاب روش درمان باید بر اساس نوع شکستگی و شرایط بیمار توسط جراح ارتوپد انجام شود.

آیا شکستگی استرسی خودبه‌خود خوب می‌شود؟

بسیاری از شکستگی‌های استرسی کم‌خطر در صورتی که بار واردشده به استخوان به‌اندازه کافی کاهش پیدا کند، قابلیت ترمیم دارند. اما این موضوع به معنی آن نیست که می‌توان درد را نادیده گرفت و منتظر ماند.

مشکل اصلی این است که فرد بدون تشخیص دقیق نمی‌داند:

• آسیب در چه مرحله‌ای قرار دارد.
• کدام استخوان آسیب دیده است.
• شکستگی کم‌خطر است یا پرخطر.
• چه میزان تحمل وزن مجاز است.
• چه زمانی بازگشت به ورزش ایمن است.

ادامه فعالیت در زمان نامناسب می‌تواند یک واکنش استرسی اولیه را به شکستگی تبدیل کند یا شکستگی موجود را شدیدتر کند.

شکستگی استرسی چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟

مدت زمان بهبود ثابت نیست و به محل و شدت آسیب بستگی دارد. برخی آسیب‌های خفیف ممکن است طی چند هفته بهبود پیدا کنند، اما شکستگی‌های شدیدتر می‌توانند چند ماه یا بیشتر برای ترمیم نیاز داشته باشند.

شکستگی‌هایی که مدت زیادی بدون درمان باقی مانده‌اند یا در نواحی پرخطر و دارای شرایط نامناسب‌تر برای ترمیم قرار دارند، ممکن است زمان بیشتری برای جوش خوردن نیاز داشته باشند.

درد یکی از معیارهای مورد استفاده برای ارزیابی روند بهبود است، اما تنها معیار نیست. در بعضی بیماران پزشک برای بررسی ترمیم استخوان، تصویربرداری مجدد درخواست می‌کند.

بازگشت به ورزش بعد از شکستگی استرسی

یکی از اشتباهات مهم، بازگشت سریع به ورزش بلافاصله پس از کاهش درد است. کاهش درد الزاماً به معنی کامل شدن ترمیم استخوان نیست. پس از تأیید پزشک، بازگشت به فعالیت باید آهسته و مرحله‌ای باشد تا استخوان دوباره با بار تمرینی سازگار شود. ممکن است برنامه شامل موارد زیر باشد:

• شروع فعالیت‌های کم‌فشار
• یک روز فعالیت و یک روز استراحت
• افزایش تدریجی مدت تمرین
• سپس افزایش تدریجی دفعات تمرین
• افزایش کنترل‌شده شدت تمرین
• استفاده از Cross Training
• دوچرخه‌سواری یا شنا در مراحل مناسب

بازگشت کامل به سطح قبلی ورزش ممکن است چندین هفته طول بکشد.

عوارض درمان نکردن شکستگی استرسی

نادیده گرفتن درد و ادامه فعالیت می‌تواند باعث پیشرفت آسیب شود. عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

پیشرفت شکستگی

یک آسیب اولیه یا ترک کوچک ممکن است در اثر بارگذاری مداوم بزرگ‌تر شود.

کامل شدن شکستگی

در برخی موارد ادامه فشار می‌تواند شکستگی ناقص را به شکستگی شدیدتر یا کامل تبدیل کند.

دیرجوش‌خوردگی

ممکن است روند ترمیم استخوان بیش از حد معمول طول بکشد.

جوش نخوردن استخوان

در بعضی شکستگی‌های پرخطر احتمال Nonunion یا جوش نخوردن بیشتر است.

درد طولانی‌مدت

تأخیر در درمان ممکن است مدت درد و محدودیت فعالیت را افزایش دهد.

نیاز به درمان پیچیده‌تر

آسیبی که در مرحله ابتدایی با کاهش بار قابل کنترل بوده است، در صورت پیشرفت ممکن است به دوره طولانی‌تر بی‌حرکتی یا حتی جراحی نیاز پیدا کند.

شکستگی استرسی مجدد

اگر عوامل زمینه‌ای مانند افزایش نامناسب بار تمرینی، ضعف عضلات، کمبود انرژی یا اختلال سلامت استخوان اصلاح نشوند، احتمال آسیب مجدد وجود دارد.

برای بهبود شکستگی استرسی چه بخوریم؟

ترمیم استخوان به انرژی و مواد مغذی کافی نیاز دارد. هدف از تغذیه در دوران ترمیم، تأمین نیاز بدن است؛ نه مصرف خودسرانه مقدار زیادی مکمل.

انرژی و کالری کافی

اگر میزان انرژی دریافتی بسیار کمتر از میزان مصرف بدن باشد، فرایندهای مربوط به سلامت و بازسازی استخوان می‌توانند تحت تأثیر قرار بگیرند. این موضوع به‌ویژه در ورزشکاران اهمیت دارد.

پروتئین

پروتئین بخشی از ساختار بافت‌های بدن است و دریافت کافی آن در کنار یک رژیم غذایی متعادل برای فرایند ترمیم اهمیت دارد.

کلسیم

کلسیم یکی از مواد معدنی اصلی استخوان است و دریافت کافی آن برای حفظ سلامت استخوان ضروری است.

ویتامین D

ویتامین D در تنظیم جذب کلسیم و سلامت استخوان نقش مهمی دارد. کمبود ویتامین D در صورت وجود باید شناسایی و بر اساس شرایط فرد اصلاح شود.

آیا مکمل لازم است؟

مکمل کلسیم، ویتامین D یا سایر مکمل‌ها برای همه افراد مبتلا به شکستگی استرسی به یک شکل ضروری نیست. در صورت احتمال کمبود، شکستگی‌های مکرر یا کاهش تراکم استخوان، پزشک ممکن است آزمایش یا ارزیابی تغذیه‌ای درخواست کند و بر اساس نتیجه درباره نیاز به مکمل تصمیم بگیرد.

چگونه از شکستگی استرسی پیشگیری کنیم؟

پیشگیری نیازمند توجه هم‌زمان به تمرین، قدرت عضلات، تغذیه و ریکاوری است.

حجم تمرین را به‌تدریج افزایش دهید

از تغییر ناگهانی از بی‌تحرکی به ورزش روزانه یا افزایش سریع مسافت و شدت تمرین خودداری کنید.

قدرت و انعطاف‌پذیری را بهبود دهید

عضلات قوی‌تر می‌توانند بخشی از نیروهای واردشده را جذب کنند و فشار روی استخوان را کاهش دهند.

کفش مناسب استفاده کنید

کفش‌های فرسوده را به‌موقع تعویض کنید و برای سازگاری با تجهیزات جدید زمان در نظر بگیرید.

Cross Training انجام دهید

به‌جای انجام مداوم تمرینات پرضربه، می‌توان فعالیت‌هایی مانند شنا، دوچرخه‌سواری یا قایقرانی را نیز به برنامه اضافه کرد.

به بدن فرصت ریکاوری بدهید

خواب کافی و روزهای استراحت بخشی از برنامه تمرینی هستند، نه وقفه‌ای بی‌فایده در تمرین. حداقل حدود ۷ ساعت خواب شبانه و داشتن روز استراحت منظم اهمیت دارد. همچنین بین فصل‌های ورزشی می‌توان زمان مشخصی برای ریکاوری در نظر گرفت.

روی سطح مناسب تمرین کنید

در صورت امکان بخشی از تمرین را روی سطوحی انجام دهید که نسبت به بتن ضربه کمتری منتقل می‌کنند.

انرژی کافی دریافت کنید

میزان کالری دریافتی باید با حجم فعالیت بدنی متناسب باشد. این موضوع به‌ویژه در ورزشکارانی که حجم تمرین بالایی دارند اهمیت دارد.

به سلامت استخوان توجه کنید

دریافت کافی کلسیم و ویتامین D و بررسی عوامل زمینه‌ای در افراد در معرض خطر می‌تواند بخشی از برنامه حفظ سلامت استخوان باشد.

تغذیه مناسب و استفاده از مکمل ها برای پیشگیری از پوکی استخوان مفید هستند شما می توانید برای اطلاعات بیشتر به مطلب پیشگیری از پوکی استخوان مراجعه کنید.

با وجود درد به تمرین ادامه ندهید

اگر درد موضعی استخوان هنگام ورزش ایجاد شده است، ادامه دادن تمرین برای «امتحان کردن اینکه درد برطرف می‌شود یا نه» می‌تواند آسیب را تشدید کند. فعالیت را متوقف کنید و اگر درد ادامه داشت، برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید.

سؤالات متداول 

آیا شکستگی استرسی خطرناک است؟

بسیاری از شکستگی‌های استرسی با تشخیص و درمان مناسب بهبود پیدا می‌کنند؛ اما برخی محل‌ها در گروه پرخطر قرار دارند و تأخیر در تشخیص آنها می‌تواند احتمال عوارضی مانند پیشرفت شکستگی یا جوش نخوردن را افزایش دهد.

آیا شکستگی استرسی در عکس ساده دیده می‌شود؟

همیشه خیر. X-ray در مراحل اولیه ممکن است طبیعی باشد. اگر پزشک همچنان به آسیب استرسی مشکوک باشد، ممکن است MRI یا روش تصویربرداری دیگری درخواست شود.

آیا با شکستگی استرسی می‌توان راه رفت؟

بستگی به محل و شدت شکستگی دارد. اگر راه رفتن دردناک باشد یا شکستگی در محل پرخطر قرار داشته باشد، ممکن است کاهش تحمل وزن، بوت یا عصا لازم باشد.

آیا شکستگی استرسی نیاز به گچ گرفتن دارد؟

همه موارد نیاز به گچ ندارند. نوع بی‌حرکت‌سازی بر اساس محل و شدت آسیب تعیین می‌شود.

آیا شکستگی استرسی به جراحی نیاز دارد؟

اکثر موارد بدون جراحی درمان می‌شوند، اما برخی شکستگی‌های پرخطر یا مواردی که به‌خوبی ترمیم نمی‌شوند ممکن است به جراحی نیاز داشته باشند.

آیا شکستگی استرسی دوباره ایجاد می‌شود؟

بله. اگر عواملی مانند بار تمرینی نامناسب، کمبود انرژی، مشکلات بیومکانیکی یا ضعف استخوان اصلاح نشوند، احتمال آسیب مجدد وجود دارد.

آیا شکستگی استرسی خودبه‌خود خوب می‌شود؟

بسیاری از آسیب‌های کم‌خطر با کاهش مناسب بار و گذشت زمان ترمیم می‌شوند؛ اما ابتدا باید نوع و محل آسیب مشخص شود، زیرا درمان شکستگی‌های پرخطر متفاوت است.

برای شکستگی استرسی به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

برای درد موضعی استخوان که با فعالیت تشدید می‌شود یا احتمال شکستگی استرسی وجود دارد، ارزیابی توسط پزشک متخصص ارتوپد می‌تواند محل و شدت آسیب را مشخص کند.

معاینه توسط دکتر هومن کوکبی، متخصص ارتوپد و جراح ارتوپد همراه با بررسی شرح حال و در صورت نیاز تصویربرداری، می‌تواند برای تشخیص نوع آسیب، انتخاب درمان مناسب و تعیین زمان ایمن بازگشت به فعالیت مورد استفاده قرار گیرد.