دررفتگی یا Dislocation اصطلاحی پزشکی برای زمانی است که استخوانهای یکی از مفاصل بدن از محل طبیعی خود خارج میشوند. این آسیب میتواند هر مفصلی از بدن را درگیر کند و معمولاً در اثر ضربه، زمین خوردن، تصادف یا آسیبهای ورزشی اتفاق میافتد. نکته بسیار مهم این است که هرگز نباید تلاش کنید مفصل دررفته را خودتان جا بیندازید یا با فشار آن را به محل طبیعی برگردانید. این کار میتواند باعث آسیب بیشتر به استخوان، رباط، عصب، تاندون یا رگهای خونی اطراف مفصل شود.
در صورت مشاهده علائم دررفتگی، بهترین اقدام این است که مفصل آسیبدیده را تا حد امکان بیحرکت نگه دارید و سریعاً به اورژانس یا پزشک متخصص مراجعه کنید. برای بررسی تخصصی آسیبهای مفصلی، عود دررفتگی، درد پس از ضربه یا ناپایداری مفصل، میتوانید از دکتر هومن کوکبی، بهترین جراح و متخصص ارتوپد مشاوره تخصصی دریافت کنید.
دررفتگی مفصل چیست؟
دررفتگی زمانی رخ میدهد که استخوانهای تشکیلدهنده یک مفصل، در اثر ضربه یا فشار، از جای طبیعی خود خارج شوند.
مفصل به هر نقطهای از بدن گفته میشود که دو استخوان در آن به هم میرسند. مفاصل بخشی از سیستم اسکلتی بدن هستند و در سراسر بدن صدها مفصل وجود دارد. این مفاصل از سر تا پا به بدن کمک میکنند حرکت کند، تعادل داشته باشد و وزن بدن را تحمل کند.
هر مفصلی در بدن ممکن است دچار دررفتگی شود. دررفتگی معمولاً دردناک است و میتواند استفاده از مفصل آسیبدیده را سخت یا حتی غیرممکن کند. علاوه بر جابهجایی استخوانها، دررفتگی ممکن است باعث کشیدگی یا پارگی بافتهای اطراف مفصل شود؛ از جمله:
- عضلات
- اعصاب
- تاندونها
- رگهای خونی
اگر دچار دررفتگی شدید یا نمیتوانید بخشی از بدن خود را حرکت دهید یا از آن استفاده کنید، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید. هرگز مفصل دررفته را با فشار، دستکاری یا حرکت ناگهانی به جای خود برنگردانید.
انواع دررفتگی مفصل
پزشکان دررفتگی را بر اساس میزان جابهجایی استخوانها در مفصل دستهبندی میکنند.
۱. دررفتگی کامل یا Luxation
دررفتگی کامل زمانی اتفاق میافتد که استخوانهای داخل مفصل کاملاً از هم جدا شوند و از جای طبیعی خود خارج شوند. در این حالت، ظاهر مفصل معمولاً تغییر واضحی پیدا میکند و حرکت دادن آن بسیار دردناک یا غیرممکن میشود.
۲. نیمهدررفتگی یا Subluxation
نیمهدررفتگی اصطلاح پزشکی برای دررفتگی جزئی است. در این حالت، مفصل تا حدی از محل طبیعی خود خارج میشود، اما استخوانها هنوز تا حدی با هم تماس دارند؛ فقط این تماس مثل حالت طبیعی و کامل نیست.
دررفتگی چقدر شایع است؟
دررفتگی یکی از آسیبهای نسبتاً شایع مفصلی است. تقریباً هر مفصلی ممکن است دچار دررفتگی شود، اما برخی مفاصل بیشتر در معرض این آسیب قرار دارند. شایعترین مفاصلی که دچار دررفتگی میشوند عبارتاند از:
دررفتگی شانه یکی از نمونههای شناختهشدهتر است، زیرا شانه دامنه حرکتی زیادی دارد و همین ویژگی میتواند احتمال دررفتگی آن را بیشتر کند.
علائم دررفتگی مفصل
علائم دررفتگی بسته به مفصل آسیبدیده و شدت دررفتگی متفاوت است، اما شایعترین نشانههای آن شامل موارد زیر میشود:
- درد
- تورم
- کبودی
- تغییر واضح ظاهر مفصل یا خارج شدن آن از شکل طبیعی
- ناتوانی در حرکت دادن یا استفاده از مفصل
- احساس ناپایداری، لق بودن یا ضعیفتر شدن مفصل نسبت به حالت عادی
ممکن است بیمار احساس کند مفصل «سر جای خودش نیست» یا هنگام تلاش برای حرکت دادن آن، درد شدید و محدودیت حرکتی داشته باشد. در بعضی موارد نیز بیحسی، گزگز یا ضعف در اطراف مفصل میتواند نشانه درگیری عصب یا آسیب بافتهای اطراف باشد.
علت دررفتگی مفصل چیست؟
هر نیرویی که به اندازه کافی شدید باشد و بتواند مفصل را از جای خود خارج کند، ممکن است باعث دررفتگی شود. شایعترین علتهای دررفتگی عبارتاند از:
- تصادف
- آسیبهای ورزشی
- زمین خوردن
دررفتگی معمولاً در اثر یک حادثه ناگهانی ایجاد میشود؛ مثلاً افتادن روی دست، پیچ خوردن شدید مفصل، برخورد در ورزشهای پربرخورد یا وارد شدن ضربه مستقیم به بدن.
چه افرادی بیشتر در معرض دررفتگی هستند؟
هر کسی ممکن است دچار دررفتگی شود، اما برخی افراد بیشتر در معرض این آسیب قرار دارند. عوامل خطر دررفتگی شامل موارد زیر است:
- افرادی که ورزشهای پربرخورد انجام میدهند
- افراد بالای ۶۵ سال
- افرادی که دچار سندرم اهلرز-دانلوس یا بیماریهایی هستند که بافتهای همبند اطراف مفصل را ضعیف میکند؛ از جمله رباطها، تاندونها یا عضلات
ضعف بافتهای نگهدارنده مفصل میتواند باعث شود مفصل در برابر فشار، ضربه یا حرکت ناگهانی مقاومت کمتری داشته باشد.
عوارض احتمالی دررفتگی مفصل
دررفتگی فقط به معنای خارج شدن استخوان از مفصل نیست. این آسیب ممکن است به استخوانها و بافتهای اطراف مفصل نیز صدمه بزند. شایعترین عوارض دررفتگی عبارتاند از:
- کشیدگی عضلات
- پیچخوردگی یا آسیب رباطها و تاندونها
- آسیب عصبی
- آسیب به رگهای خونی
- شکستگی استخوان
به همین دلیل، حتی اگر مفصل ظاهراً به حالت طبیعی برگشته باشد، باز هم لازم است توسط پزشک بررسی شود. گاهی دررفتگی با آسیبهای پنهان همراه است و بدون تصویربرداری یا معاینه تخصصی نمیتوان شدت واقعی آن را تشخیص داد.
بیشتر بخوانید: آسیب رباط صلیبی خلفی PCL، پارگی رباط جانبی داخلی زانو (MCL)، پارگی رباط جانبی خارجی زانو (LCL)، درمان آسیب رباط صلیبی قدامی
دررفتگی چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک متخصص معمولاً تشخیص دررفتگی را با معاینه فیزیکی آغاز میکند. در این معاینه، مفصل آسیبدیده و ناحیه اطراف آن بررسی میشود. پزشک ممکن است به دنبال علائمی مثل درد، تورم، تغییر شکل مفصل، محدودیت حرکتی، آسیب عصبی یا آسیب عروقی باشد.
در زمان مراجعه، بهتر است به پزشک بگویید:
- چه علائمی دارید؟
- آسیب چگونه اتفاق افتاده است؟
- قبل از آسیب در حال انجام چه کاری بودید؟
- آیا صدای تق، جابهجایی یا خارج شدن مفصل را احساس کردهاید؟
- آیا بیحسی، گزگز یا ضعف در اندام دارید؟
این اطلاعات به پزشک کمک میکند نوع آسیب و احتمال درگیری بافتهای اطراف را بهتر ارزیابی کند.
چه آزمایشها و تصویربرداریهایی برای تشخیص دررفتگی انجام میشود؟
برای بررسی دقیقتر مفصل و تشخیص آسیبهای احتمالی داخل بدن، پزشک ممکن است از روشهای تصویربرداری زیر استفاده کند:
- عکسبرداری با اشعه ایکس یا X-ray
- امآرآی یا MRI
- سیتیاسکن یا CT Scan
- سونوگرافی
تصویربرداری میتواند نشان دهد آیا استخوان شکسته، بافت نرم آسیب دیده یا مفصل به طور کامل از جای خود خارج شده است یا نه. در برخی موارد، عکسبرداری قبل و بعد از جا انداختن مفصل انجام میشود تا وضعیت مفصل و وجود شکستگی احتمالی بررسی شود.
درمان دررفتگی مفصل چگونه انجام میشود؟
مهمترین مرحله درمان دررفتگی، برگرداندن مفصل به محل صحیح خود است. این کار ممکن است با اصطلاحهایی مثل Relocation، Manipulation یا Closed Reduction شناخته شود. در فارسی معمولاً به آن «جا انداختن مفصل» یا «جااندازی بسته» گفته میشود.
در این روش، پزشک متخصص با دقت و کنترلشده، مفصل دررفته را با حرکات مشخص به محل طبیعی خود برمیگرداند. بسته به شدت درد، نوع مفصل و شرایط بیمار، ممکن است قبل از جا انداختن مفصل از داروی بیحسی، آرامبخش یا داروهایی برای کاهش درد استفاده شود.
گاهی قبل و بعد از جااندازی، عکسبرداری انجام میشود تا مشخص شود آیا شکستگی یا آسیب دیگری در اطراف مفصل وجود دارد یا نه.
هرگز مفصل دررفته را خودتان جا نیندازید
اگر دچار دررفتگی شدید، نباید خودتان یا اطرافیان تلاش کنید مفصل را جا بیندازید. حتی اگر فردی با نیت کمک این کار را انجام دهد، ممکن است باعث آسیب بیشتر به مفصل، عصبها، رگهای خونی، رباطها یا تاندونها شود.
در صورت دررفتگی، بهتر است سریعاً به اورژانس مراجعه کنید؛ زیرا در محیط درمانی امکان انجام تصویربرداری، کنترل درد، بررسی شکستگی و جااندازی ایمن مفصل وجود دارد.
درمانهای تکمیلی بعد از دررفتگی
بسته به اینکه کدام مفصل دچار دررفتگی شده و شدت آسیب چقدر است، ممکن است علاوه بر جااندازی، درمانهای دیگری نیز لازم باشد.
۱. بیحرکت کردن مفصل
ممکن است لازم باشد برای مدتی از آتل، اسلینگ، بریس یا وسیله حمایتی استفاده کنید. این وسایل کمک میکنند مفصل در زمان ترمیم، ثابت و بیحرکت بماند.
۲. مصرف دارو
پزشک به شما میگوید چه دارویی برای کاهش درد و التهاب مناسب است. مصرف داروهای مسکن بدون نسخه نباید بیش از ۱۰ روز پشت سر هم و بدون مشورت با پزشک ادامه پیدا کند.
۳. استراحت
تا زمانی که مفصل بهبود پیدا کند، باید از فعالیتهایی که به مفصل آسیبدیده فشار وارد میکنند یا نیاز به استفاده از آن دارند، خودداری کنید.
آیا دررفتگی نیاز به جراحی دارد؟
همه دررفتگیها نیاز به جراحی ندارند. بسیاری از موارد با جااندازی بسته، بیحرکت کردن مفصل، دارو، استراحت و توانبخشی درمان میشوند.
اما اگر دررفتگی باعث آسیب جدی داخل بدن شده باشد، ممکن است جراحی لازم شود. همچنین در برخی دررفتگیهای شدید، اگر جااندازی بسته موفق نباشد، پزشک ممکن است برای برگرداندن مفصل به جای صحیح یا ترمیم آسیبهای همراه، جراحی را پیشنهاد کند.
دررفتگیهای مکرر، پارگی رباط، آسیب شدید تاندون، شکستگی همراه یا ناپایداری مفصل از مواردی هستند که باید توسط متخصص ارتوپد بررسی شوند.
مدت زمان بهبودی بعد از دررفتگی چقدر است؟
بیشتر افراد بعد از دررفتگی حداقل به چند هفته زمان برای بهبودی نیاز دارند. مدت زمان ترمیم به این بستگی دارد که کدام مفصل دچار دررفتگی شده و آیا آسیبهای دیگری مثل شکستگی، پارگی رباط یا آسیب تاندون وجود دارد یا نه.
برای مثال، دررفتگی انگشت ممکن است حدود سه هفته بعد احساس بهتری داشته باشد، اما مفصل بزرگتری مثل شانه ممکن است چند ماه یا حتی بیشتر برای بهبود کامل زمان نیاز داشته باشد.
پزشک متخصص بر اساس نوع آسیب به شما میگوید چه انتظاری باید از روند درمان داشته باشید و چه زمانی میتوانید به فعالیتهای عادی برگردید. اگر قبل از ترمیم کامل مفصل دوباره ورزش کنید یا فعالیت سنگین انجام دهید، خطر آسیب مجدد افزایش پیدا میکند؛ حتی ممکن است همان مفصل دوباره دچار دررفتگی شود.
آینده درمانی دررفتگی چگونه است؟
در بیشتر موارد، دررفتگیها به طور کامل بهبود پیدا میکنند. معمولاً بیمار پس از اینکه مفصل دوباره در جای درست خود قرار گرفت، احساس بهتری پیدا میکند.
با این حال، افرادی که دچار دررفتگی زانو یا شانه میشوند، ممکن است در آینده بیشتر در معرض دررفتگی مجدد همان مفصل باشند. استفاده از وسایل محافظتی مثل بریس در زمان فعالیت بدنی میتواند احتمال دررفتگی دوباره را کاهش دهد.
در برخی موارد، کار با فیزیوتراپیست برای تقویت عضلات اطراف مفصل ضروری است. تقویت عضلات اطراف مفصل میتواند به پایداری بیشتر مفصل کمک کند و احتمال دررفتگیهای تکراری را کاهش دهد.
آیا بعد از دررفتگی باید از کار یا مدرسه مرخصی گرفت؟
اگر کار، تحصیل یا فعالیت روزمره شما فشار اضافی به مفصل آسیبدیده وارد نکند، معمولاً لازم نیست مدت زیادی از کار یا مدرسه دور بمانید. با این حال، اگر شغل شما شامل بلند کردن اجسام سنگین، ایستادن طولانی، فعالیت فیزیکی یا استفاده مداوم از مفصل آسیبدیده است، باید درباره زمان بازگشت به کار با پزشک مشورت کنید.
همچنین پیش از بازگشت به ورزش، کارهای خانه یا بلند کردن اجسام سنگین، لازم است از پزشک بپرسید چه زمانی انجام این فعالیتها برای شما ایمن است.
چگونه از دررفتگی پیشگیری کنیم؟
همیشه نمیتوان از دررفتگی جلوگیری کرد، چون بسیاری از موارد در اثر حادثه، ضربه یا زمین خوردن ناگهانی اتفاق میافتند. اما رعایت برخی نکات میتواند خطر آسیب را کمتر کند.
پیشگیری هنگام ورزش و فعالیت بدنی
برای کاهش خطر دررفتگی در زمان ورزش یا فعالیتهای فیزیکی:
- از تجهیزات محافظتی مناسب استفاده کنید.
- اگر یکی از مفاصل شما در حین یا بعد از فعالیت درد دارد، با درد به ورزش ادامه ندهید.
- بعد از فعالیت شدید، به بدن فرصت استراحت و ریکاوری بدهید.
- قبل از ورزش یا تمرین، بدن را گرم کنید و حرکات کششی انجام دهید.
- بعد از فعالیت بدنی، بدن را سرد کنید و دوباره حرکات کششی انجام دهید.
نکات عمومی برای کاهش خطر آسیب
برای کاهش احتمال زمین خوردن یا آسیب مفصلی:
- محیط خانه و محل کار را از وسایلی که ممکن است باعث زمین خوردن شوند، خلوت و ایمن نگه دارید.
- برای برداشتن وسایل از ارتفاع، از ابزار یا وسیله مناسب استفاده کنید.
- روی صندلی، میز یا کابینت نایستید.
- اگر در راه رفتن مشکل دارید یا خطر زمین خوردن در شما بیشتر است، از عصا یا واکر استفاده کنید.
چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟
اگر دچار ضربه شدید، زمین خوردید یا فکر میکنید مفصل شما دررفته است، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
تا زمان رسیدن به کمک پزشکی:
- مفصل را خودتان جا نیندازید.
- اجازه ندهید فرد غیرمتخصص مفصل آسیبدیده را حرکت دهد یا دستکاری کند.
- مفصل را تا حد امکان ثابت نگه دارید.
- خودتان را مجبور نکنید از مفصل آسیبدیده استفاده کنید.
- روی مفصل آسیبدیده وزن نیندازید.
اگر تلاش کنید مفصل را خودتان به جای خود برگردانید، ممکن است آسیب را شدیدتر کنید و به بافتهای اطراف کاسه مفصل، عصبها، رگها، رباطها یا تاندونها صدمه بزنید.
بعد از کنترل وضعیت حاد، برای بررسی دقیقتر، پیشگیری از عود دررفتگی و ارزیابی آسیبهای همراه، مراجعه به متخصص ارتوپد اهمیت زیادی دارد.
چه سوالاتی باید از پزشک بپرسیم؟
اگر دچار دررفتگی شدهاید، بهتر است در زمان مراجعه به پزشک این سوالات را بپرسید:
- من چه نوع دررفتگیای دارم؟
- به چه درمانهایی نیاز دارم؟
- روند بهبودی من چقدر طول میکشد؟
- چه مدت باید مفصل را بیحرکت نگه دارم؟
- آیا به جراحی نیاز دارم؟
- چه زمانی میتوانم دوباره ورزش کنم یا فعالیت بدنی انجام دهم؟
- چه زمانی میتوانم به کارهای روزمره یا بلند کردن اجسام سنگین برگردم؟
دررفتگی میتواند ترسناک باشد، مخصوصاً چون معمولاً هنگام ضربه، زمین خوردن یا آسیب ورزشی اتفاق میافتد. دیدن یا احساس کردن اینکه یک مفصل از جای طبیعی خود خارج شده، ممکن است شوکهکننده باشد؛ اما مهمترین نکته این است که نباید خودتان آن را جا بیندازید.
اگر دچار دررفتگی شدید، سریعاً به اورژانس مراجعه کنید تا پزشک متخصص مفصل را به شکل ایمن و اصولی به جای درست خود برگرداند.
اجازه ندهید مربی، همتیمی، دوست یا یکی از اطرافیان تلاش کند مفصل شما را جا بیندازد. حتی اگر هدف آنها کمک باشد، ممکن است آسیب مفصل را بدتر کنند و باعث عوارض بیشتری شوند.
خبر خوب این است که بیشتر افراد پس از ترمیم کامل مفصل میتوانند به فعالیتهای عادی، ورزش و زندگی روزمره خود برگردند. فقط باید از پزشک بپرسید چه مدت لازم است مفصل بیحرکت بماند و چه زمانی بازگشت به فعالیت برای شما ایمن است.
در صورت تکرار دررفتگی، درد ماندگار، احساس ناپایداری مفصل یا محدودیت حرکتی پس از آسیب، بهتر است برای بررسی دقیقتر با دکتر هومن کوکبی، جراح و متخصص ارتوپد مشورت کنید.
سوالات متداول درباره دررفتگی مفصل
۱. دررفتگی مفصل یعنی چه؟
دررفتگی زمانی اتفاق میافتد که استخوانهای یک مفصل از جای طبیعی خود خارج شوند. این آسیب معمولاً با درد، تورم، تغییر شکل مفصل و ناتوانی در حرکت همراه است.
۲. آیا میتوان مفصل دررفته را در خانه جا انداخت؟
خیر. جا انداختن مفصل باید فقط توسط پزشک یا کادر درمان انجام شود، چون دستکاری اشتباه میتواند به عصبها، رگهای خونی، رباطها یا استخوانها آسیب جدی وارد کند.
۳. شایعترین علائم دررفتگی چیست؟
درد شدید، تورم، کبودی، تغییر ظاهر مفصل، ناتوانی در حرکت و احساس ناپایداری از علائم رایج دررفتگی هستند. در بعضی موارد ممکن است بیحسی یا گزگز هم ایجاد شود.
۴. درمان دررفتگی مفصل چگونه انجام میشود؟
درمان اصلی، برگرداندن مفصل به محل صحیح توسط پزشک است. پس از آن ممکن است از آتل، بریس، دارو، استراحت یا فیزیوتراپی برای ترمیم کامل مفصل استفاده شود.
۵. بهبودی بعد از دررفتگی چقدر طول میکشد؟
مدت زمان بهبودی به نوع مفصل و شدت آسیب بستگی دارد. دررفتگیهای کوچک مثل انگشت ممکن است طی چند هفته بهتر شوند، اما مفاصل بزرگتر مثل شانه ممکن است چند ماه زمان نیاز داشته باشند.
نظــــر شمـــــــا؟